Kritika letrare

Diskursi biblik ne letërsinë shqipe

Diskursi biblik ne letërsinë shqipe
Ndue Ukaj

ndue_ukaj@hotmail.com

I. Parimet bazike të poetikës së diskursit             

Nocioni “diskurs” (nga lat. Discursus), e ka kuptimin e endjes, bredhjes, shpërndarjes. Në linguistikë, nocioni në fjalë konceptohet si bisedë, apo shkoqitje logjike, ndërsa në letërsi përgjithësisht e ruan funksionin e ligjërimit letrar, të ligjëratës letrare, për t’u konceptuar esencialisht me funksionin e mënyrës së bërjes së ligjëratës letrare; funksionin e së cilës në të kaluarën e dijeve letrare, e ka luajtur retorika, e cila duke evoluar ka marrë ridimensionime teorike-letrare, stilistike-estetike për t’u shndërruar së fundmi në teori për diskurset.

Në një pikëshikim modelues, diskursin e kuptojmë si koncept teorik-kritik, që mbulon përmasa të ndryshme të dijes për artin letrar, përmasa që mbulojnë teorinë për tekstin (Roland Bari), ndërsa sintagmën diskurs biblik në letërsinë shqipe, e shënjojmë si lidhje interletrare e interkomunikuese në mes diskursit biblik dhe letërsisë shqipe. Ndërkaq, me termin “poetikë” shënjohet çdo teori interne e letërsisë që aplikohet në kodet tematike, të kompozicionit, stilit, figurave etj., me domethënie edhe të bashkësive të rregullave, kodeve të ngritura, të sforcuara e të ndërtuara në nivel të një shkolle letrare. Lidhjet e letërsisë shqipe me diskursin biblik, kanë krijuar një shkollë themelore letrare të letërsisë shqiptare: shkolla letrare biblike.

II. Bibla ose “Libri i librave”

Në kulturën tonë (perëndimore), libri i shenjtë qëndro është Bibla, e cila mbase është libri i shenjtë i ndërtuar më sistematikisht në botë. Asnjë libër nuk ka ndikim të vet në letërsi, pa pasur vetë cilësi letrare, kurse Bibla është vepër e letërsisë, përderisa ajo studiohet nga kritika letrare“-shkruan studiuesi i madhe amerikan i letërsisë Northrep Fraji.

Bibla, Libri i librave, apo siç thoshte Shtjefen Gjeçovi, “Lashtësia e lashtësive“, ka qenë dhe mbetet për çdo krijues të mirëfilltë gurrë e pashterur frymëzimi, fuqie dhe krijimtarie letrare e artistike, prej së cilës kanë dalë vepra, të cilat kanë sublimuar në shkallën më të lartë ligjësitë e artit letrar. Bibla, apo Shkrimi i Shenjtë, që është libri më i lexuar dhe më i përkthyer në botë, ka bërë traditë të bujshme dhe ka ushtruar ndikim të pazëvendësueshëm në kulturën dhe krijimtarinë letrare artistike botërore (kujtojmë autorët e mëdhenj, Shën Augustinin, Toma Akuinin, Dante Aligerin, Gjon Miltonin, Gëten, Eliotin, Xhojsin, Kafkën). Vepra e quajtur Bibla, fjala e Zotit, është realizuar në forma dhe zhanre të ndryshme letrare: në këtë vepër voluminoz kemi tregime të ndryshme, histori vendesh e histori njerëzish, që shënjojnë epoka të njohura, epope, poezi, madje poezi me trajta të pastërta lirike, legjenda të ndryshme, moralizime, ditarë, këngë, shumë prej tyre këngë dashurie shkruar në nivel të lartë estetik, të cilat në tersi sublimojnë, në nivel brilant ligjësitë e artit poetik, edhepse nuk janë shkruar me këtë destinim. Libri është i veçantë ndër librat e tjerë, për nga përmbajtja dhe për nga qëllimi. Bibla, për të krishterët (Besëlidhja e Vjetër dhe e Re), është para së gjithash vepër besimi, normash morale, ndërsa për kulturën botërore, vepër vlerash shumëdimensionale, vepër arti, që në vete ngërthen të gjitha zhanret letrare, format, tiparet e letërsisë si në poezi, njashtu edhe në prozë (Engjëll Sedaj). Bibla ka stil të veçantë, figuracion, simetri, trajta, leksik të në kulturën e shkrimit. Karakteristikë e Biblës, mbetet trajtat e prozës ritmike, që me ligjërim e përpunuar ritmik shpeshherë shkon kah natyra e poezisë. Do theksuar se, Bibla është vepër kolektive, e autorëve dhe gjeneratave të shumta, të cilat janë mbështetur në burime të shkruara dhe gojore, që do të thotë se ky libër nuk është ndonjë përmbledhje e së vërtetës doktrinare, por, siç vlerëson Engjëll Sedaj, ajo është vepër letrare, që duhet vështruar në kontekstin e krijimit të saj historik, në kuptim të gjinive dhe të llojeve letrare, të tipologjisë letrare, të poezisë epike dhe lirike, për të mbetur monument kulturor dhe letrar. Është tashmë e mirënjohur paradigma biblike “Në fillim ishte fjala“, verbi letrar, për të rezultuar shkrimi e krijimi.

Bibla brenda vetes ka 73 libra të ndryshëm, që kanë ndikuar në letërsi të ndryshme dhe në letërsinë shqipe, që tani e kemi objekt të studimit. Në letërsinë shqipe vërehet një prani e madhe e shkrimit biblik, edhe si kulturë e shprehje jetësore, si kulturë shkrimi, madje edhe si filozofi e ekzistencës dhe e mbijetesës nacionale, duke shënjuar pika të përbashkëta me historinë e popullit të zgjedhur. Prandaj, tekstet biblike, modeli i ligjërimit biblik, stili, shprehësia, semantika, figuracioni, ngjarjet, personazhet e ndryshëm janë rikontekstualizuar dhe funksionalizuar në përmasa të thella kuptimësie në letërsinë shqiptare, veçanërisht ngjarje e figura që kanë analogji me gjendjen e nacionit. Të funksionalizuara në një tip shkrimi, tashmë të veçantë dhe me distinacion të veçantë, këto bartje (transformime letrare, të letërsisë biblike), brenda letërsisë sonë nacionale dalin me dallime të natyrshme nga paratekstet origjinale, gjithnjë duke krijuar efekte estetike letrare të veçanta, që dalin me shenjëzime në rrafshe të ndryshme, me një raport të fuqishëm e shumëdimensional. Bibla ka vlerë të madhe letrare, prej së cilës letërsia botërore dhe letërsia shqipe, ka huazuar motive të shumta, figura, elemente stilistike, parabola, metafora, ngjarje, personazhe, të cilat janë bërë arketipa letrare. Prandaj, është e natyrshme që sikundër letërsia botërore, njashtu edhe korpusi i letërsisë shqipe, së paku një pjesë e mirë e saj, mund të lexohet në kontekst me diskursin biblik. Që të shfrytëzohet dhe të njihet kjo materie, që të bartet në letërsi, ka ndikuar në masë të madhe edhe tradita e përkthimit të teksteve biblike në gjuhën shqipe, e cila është relativisht e hershme në kulturën e shkrimit shqip, prandaj ka ndikuar edhe në raport me letërsinë, në qenësinë e zhvillimin e saj  që nis e vazhdon deri më sot me elemente biblike.

III. Probleme teorike-kritike në gjykimin e vlerave letrare të letërsisë shqipe

Ndryshe nga letërsia shqipe, që ka një moshë relativisht të vjetër, kritika letrare shqipe, si pandehmë e letërsisë, është relativisht e vonshme. Dhe, si e tillë, kritika shqiptare nuk ka mundur ta përcjellë prodhimin letrar, nuk ka shënuar ndonjë rezultat të pranueshëm tërësisht, pasi që vlerësimet e gjykimet shpeshherë janë bërë pa dije të mjaftueshme, pa kritere letrare, mbase edhe me paragjykime, parashenja këto që e kanë fragmentuar letërsinë shqiptare. Madje, në kuadër të studimeve shqiptare, nuk është bërë ende ndonjë përpjekje e mjaftueshme e sistematike, për të analizuar letërsinë shqiptarë në tërësinë e saj, për të parë atë në kuadër të poetikave të ndryshme, ndërkomunikimeve të natyrshme, pikëtakimeve e lidhjeve të krijuara nëpër kohë. Fenomene që kanë krijuar identitetin e saj letrar. Në kritikën shqipe, mosmarrëveshjet për të interpretuar letërsinë shqipe, kanë influencuar negativisht edhe në leximin e letërsisë shqipe, dhe për pasojë kanë rezultuar me fenomenin e glorifikimeve të herë pas hershme për autor të caktuar dhe mohimin deri në përbuzje, për autor të caktuar. Në fakt, një studim i mirëfilltë për të nxjerrë konstatime të qëndrueshme, të mbështetura në dije paraprake, në kritere e në një sistem parimesh teorike-estetike, vazhdon të jetë dëshirë për kritikë letrare te ne. Vlerësoj, në këtë kontekst, se një referencë e Bartit, te teksti “Vdekja e autorit“, ku sugjeron një vdekje për hir të tekstit, ngase “prej kur shkruhet teksti, zëri humb origjinën e tij, autori i qaset vdekjes së vet, domethënë. fillon teksti“, do të na shërbente, mbase edhe ndihmonte në kontekstin tonë letrar e kulturor.

Brenda studimeve tona mungojnë vlerësime të bëra në relacion me përfaqësimet estetike-letrare të shkollave të caktuara, autorëve të veçantë, apo formacioneve letrare. Zakonisht është përdorur një mënyrë shabllonike në vlerësimin e trashëgimisë sonë letrare. Porse, në këtë kontekst, dallohen Ernest Koliqi e Eqrem Çabej. Koliqi me propozimin për dy shkolla letrare (Jezuite dhe Françeskane), ndërsa Çabej me propozimin për ndarjen e letërsisë në qarqe letrare: Qarku katolik i Shqipërisë Veriore, Qarku italo – shqiptar, Qarku ortodoks i Shqipërisë Jugore dhe së fundi shkrirja e tyre në literaturën kombëtare të shek. XIX. Kjo tendencë e vlerësimit të letërsisë, qoftë në nivel të sprovave të ndryshme do të vazhdojë, por pa arritur një unifikim të përafërt, në çështje esenciale. Letërsia shqiptare ende vazhdohet te mosnterpretohet sipas shkollave-poetikave, formacioneve letrare-estetike që ka krijuar në zhvillimin dhe krijimin e identitet të vet letrar. Së këndejmi nuk janë bërë interpretime në raport me shkollat letrare. Për një kërkim të këtillë, duket se ka pasur e ka mjaft përpjekje vetëm pas shembjes së ish strukturave socrealiste në art dhe letërsi.

Mendojmë që një ndër problemet e para teorike, brenda varianteve të ndryshme të aktit të leximit e interpretimit, shqyrtimit të letërsisë shqiptare, që nuk është prekur në mënyrë sistematike, mbetet çështja e letërsisë së trashëgimisë liro-shqiptare në gjuhën latine (apo gjuhë tjera të shkrimit), pjesë e së cilës është një pjesë e konsiderueshme e letërsisë perëndimore. Në këtë aspekt, mungon një qasje racionale ndaj letërsisë në gjuhët jokombëtare. Brenda këtij konteksti, kujtoj se thellësia e letërsisë shqipe është shumë më e lashtë sesa studiohet. Me pranimin e këtij fakti, fillimet e hershme të letërsisë sonë do ta dëshmonin e pasuronin historinë e lashtë të letërsisë sonë, kontinuitetin e lashtë iliro-shqiptar. Në këtë kontekst, madje janë bërë edhe “padrejtësi”, ngase figura kulmore të civilizimit e kulturës perëndimore me traditë ilire, që shkruan në gjuhën latine (Niketë Dardani, Shën Jeronimi etj.) janë “përjashtuar” nga historia letrare, pa arsye, pa u analizuar konteksti i përgjithshëm gjuhësor dhe kulturor, kur dihet se gjuhë e shkrimit ishte latinishtja, kurse krijimtaria e tyre është produkt i saj. Në anën tjetër, kemi një përvojë tjetër, me një pjesë të krijimtarisë së Sami Frashrit, Naim Frashrit dhe disa autorëve të tjerë pak të rëndësishëm, të shkruar në gjuhët orientale, letërsi kjo që është pranuar a priori, edhe pse këta dy krijues dhe shumë të tjerë, vepruan dhe krijuan në kontekst tjetër kulturor kur gjuhët nacionale ishin në kultivim e sipër dhe lidhjet e këtyre me gjuhët orientale nuk ishin domosdoshmëri e shkrimit letrar. Në këtë këndvështrim e konsideroj të nevojshme një përqasje, të konceptuar brenda dy komponentëve të shkrimit nacional, që është letërsia shqipe, dhe letërsisë shqiptare, e cila duhet të ndjekë vijën trashëgimisë etno-nacionale. Letërsia shqipe ka pesë shekuj të gjallimit, përkundër letërsisë shqiptare, e cila është e vjetër në traditën e kulturës dhe letërsisë perëndimore, pra, ekziston letërsia me elemente identifikuese etno-nacionale shkurar në gjuhën latine, apo gjuhë tjera, të cilën ende nuk e kemi pranuar si trashëgimi letrare, apo e kemi pranuar pjesërisht. Vështruar në një kontekst më të gjerë, letërsia shqiptare në gjuhën e shkrimin latin ka moshë të vjetër, duke filluar me Shën Niketin e Dardanës dhe Shën Jeronimin, dy perlat të qytetërimit perëndimor, i pari që shkroi himnin e parë kishtar, “Te deum laudamus” (Ty zot të lavdërojmë) dhe i dyti përkthyes i Biblës, të njohur si Vulgata. Mbas kësaj, një etapë e rëndësishme për t’i konceptuar rrugëtimet e letërsisë shqiptare, paraqet faza pararendëse e letërsisë në gjuhën shqipe, të cilën e njohim si periudhë e humanizmit dhe latinitet, e cila letërsi funksionon, me të gjitha veçoritë poetike, në raport me poetikën e shkrimit humanist (Gjon Gazuli, Marin Beçikemi, Mikel Maruli), që zhvillohej në kuadër të lëvizjes së madhe të Humanizmit europain. Nga kjo fazë letrare kemi autorin e epopesë së Gjergj Kastriotit, Marin Barletin, që për letërsinë shqipe në përgjithësi, do të mbetet një paratekest i rëndësishëm e karakteristik estetik-letrar, kontinuitiv, paramodel letrar e kulturor, që do të derivohet në gjithë letërsinë e mëvonshme shqipe, brenda zhanreve të ndryshme, sidomos në temën e heroit nacional. Vetëdijesimi për këtë fenomen kulturor e letrar është domosdoshmëri, ngase, si etni, kërkojmë më ngulm që rrënjët tona qytetëruese e nacionale t’i gjejmë në Ilirinë e lashtë, atëherë për hir të vetvetes, është absurde, mbase edhe qëllimkeqe që letërsinë shqiptare të mos e shohim në kontinuitet, apo ta shohim sipas qejfeve të komisarëve politikë, mbase edhe të “historianëve të famshëm letrarë” e shkrolsave të letërsisë shqipe. Duke e shqyrtuar dhe duke e interpretuar historinë letrare shqiptare në raporte të ngushta e funksionale me sistemin e vlerave të përgjithshme dhe shënjuese, pa paragjykime, sfondin i vlerave letrare e estetike, mbase edhe kulturore, do ta sforcojmë me “rikthimin” e shumë figurave, personaliteteve të rëndësishme kulturore e letrare të “ekskomunikuara”, të cilat janë pjesë e kulturës dhe e letërsisë shqiptare, e cila, edhe kur fillon kultivimi i gjuhës nacionale, i ruan shenjat kontinuitive.

IV. Bibla – paradigmë letrare e kulturore

Letërsia shqipe gjatë gjallimit pesëshekullor, paramodel e paratekst të parë ka hipotekstin Biblik, së këndejmi diskursin biblik në të gjitha rrafshet e shkrimit letrar-estetik, për t’u derivuar ky shkrim me shqiptime, në rrafshin e kodeve tematike e semantike, stilistike – estetike, në rrafshin e shprehjes letrare, përgjatë pesë shekujve të shkrimit të letërsisë shqipe, duke u transformuar nëpër gjitha periudhat letrare, do të thosha për t’u bërë shkollë letrare në letërsinë shqipe, referencë e paramodel në nivel të shpërndërrimit të strukturës së brendshme e të jashtme letrare. Duhet theksuar se fillimet e shkrimit të shqipes, mbeten indikator interesant për të kuptuar kontinuitetin kulturor e letrar të letërsisë shqiptare. Prandaj, ka të drejtë Stefan Çapaliku kur përmend tashmë “rastësinë” e fillimit të gjuhës së shkruar shqipe me një formulë pagëzimi, për të shtuar “një formulë që veç fëmijëve të lindur asokohe, pagëzon dhe mbarë letërsinë shqipe që do niste prej atij çasti. Por, e shikuar prej gati pesë shekujsh, natyrisht që mund të mendojmë se nuk ka qenë rastësi. Letërsia shqipe, si shume letërsi të kombeve evropiane, do të nisë me shkrimet e shenjta” dhe do të zhvillohet në këto suaza deri me sot, prirja e së cilës ndaj kësaj reference mbetet e jashtëzakonshme. Së këndejmi, influenca, poetika e diskursit biblik do të ndikojë edhe në rrjedhat e konsolidimit të gjuhës, kulturës dhe veçanërisht letërsisë shqiptare. Pa këtë paratekst letërsia shqipe s’do të ishte kjo që është. Kjo vetëm sa na e përforcon argumentin se Bibla është shkollë letrare brenda literaturës shqipe.

V. Kritika letrare për këtë korpus letrar

Njëra ndër çështjet themelore të shqyrtimit teorik të letërsisë shqipe, të shqyrtimit të ndikimeve, relacionit me literatura të tjera, së këndejmi të ndërkomunikimit të letërsisë shqipe me letërsi të tjera, me vepra të caktuara, që kanë lënë gjurmë në letërsitë e përbotshme, (çështje kjo që në kritikën letrare nuk është studiuar thellësisht), mbetet prania e modelit të diskursit biblik (Biblës), teksteve biblike, në diskursin letrar të letërsisë shqipe, e cila influencë ka krijuar një identifikim që ka ardhur duke u sforcuar nëpër kohë, ka shënjuar vlera të përhershme, universale dhe shumëdimensionale në gjithë letërsinë shqipe, që nga datimet e para letrare, që zënë fill me Buzukun dhe veprën e tij Mesharin deri ne ditët e sotme. Prandaj, një studim e qasje reale ndaj këtij korpusi, do t’ i shërbente njohjes së vlerave të letërsisë nacionale, për shumë arsye: sepse trupëzimi i shkrimit biblik në letërsinë shqipe mundësoj krijimin e një estetike letrare shqipe, pa të vilën prania letërsia shqipe do ishte shumë e gjymtë, edhe si topus temash, më tepër si ligjërim letrar; sepse e krijon sistem të realizuar letrar-artistik, manifeston shtresime dhe strukturë domethënëse, sublimon vlera universale e tejkohore, dhe, në të njëjtën kohë e  inkuadron letërsinë shqipe në rrjedhat e letërsive të mëdha perëndimore, si dhe në traditën e shkrimit perëndimor. Prandaj, që të njihet sa më thellësisht zhvillimet letrar shqipe, kërkohet një shqyrtim thelbësor, një studim e hulumtim sistematik, në planin poetik (të letraritetit) dhe teorik, të problematikës së ligjërimit, që është fondament i artit letrar, siç do të shprehej Barti. Andaj, çdo tendencë për të interpretuar këtë korpus letrar me parashenja vlerësuese negative, duke e kualifikuar si letërsi religjioze, fetare (në kuptimin pezhorativ letrar) do ta reduktonte atë që është esenciale e një vepre letrar- letrarësinë, domethënë nivelin estetik, ngase estetikën e tekstit nuk e përcakton tema, qoftë ajo religjioze a profane. Me një perspektivë të zhvillimit të letërsisë shqipe dhe kritikës, kjo, veçmas “do të mund të plotësohej edhe më mirë parë nga një këndvështrim etik e teologjik” po t’i referohemi Tomas Eliotit (Eseu “Religjioni dhe letërsia“).

Korpus i letërsisë shqipe që ka lidhje interletrare me diskursin biblik, shtron domosdoshmërinë e një leximi e një interpretimi specifik, për shkak të natyrës së llojit të paraqitjes; është letërsi e mbindërtuar (hipertekst i pastër, mund ta quanim edhe hiperdiskursivitet e interdiskursivitet). Pastaj kërkon një njohe interdisiplinare, si dhe njohje e avancimeve të studimeve letrare. Në këtë aspekt duhet përmendim studimet e Northrep Farjit për Kodin e madh biblik dhe ndikimin në letërsinë, duke theksuar se Bibla është teksti qendror në letërsinë perëndimore.

Duke e zgjeruar fushën e hulumtimit të pranisë së diskursit biblikë në letërsinë shqipe, pashmangshmërisht lidhemi me konceptin e Roland Bartit, që e mbron teorinë e tekstit, kur pohon “se çdo tekst është intertekst”, me çka sipas botëkuptimit letrar “përjashton” origjinalitet në letërsi, ngase e gjithë letërsia është intertekstuale. Madje, këtë Barti e sforcon kur shkruan se “s’ka ligjërim të virgjër”, ngase fjalët e kanë një kujtesë të dytë dhe në formë reminshente bartën në tekste te caktuara letrare. Prandaj, në këtë punim, teoria i intertekstit si filozofi krijuese e si dije për interpretimin letrar, tashmë e formësuar si metodë në studimet letrare, mundëson që rezultatet e saj t’i zgjerojmë edhe duke e  zhvilluar dijen mbi diskurset, përkatësisht mbi funksionimin e tyre në rrjet (Kujtim Rrahmani). Ky aspekt shihet si domosdoshmëri në sprovimet tona. Karakteri i shkrimit të diskursit biblik në letërsinë shqipe e gjejmë të paraqitet në dimensione të ndryshme kuptimore e teorike-letrare. Atë mund ta gjejmë në formë të intertekstit, madje hipertekstit (nocione teorike që më së shumti i përgjigjen kësaj përpjekje), gjithnjë nga parimi: në funksion të përmbushjes së fiksionit letrar. Teorikët e kohëve të fundit të letërsisë thonë se veprat letrare janë bërë ” të mundshme prej veprave fillestare që i thithin, sfidojnë, ndryshojnë, pra një vepër është ndërmjet dhe në mes teksteve të tjera përmes lidhjes së saj me këto. “Të lexohet diçka si letërsi, është të trajtohet si një ngjarje gjuhësore që ka kuptim në lidhje me ligjërimit e tjera” (Xhonaten Kaller). Këtë dimension e aplikojmë në kuadër të sprovës sonë.

E thamë se ky korpus letrar kërkon një lexim e interpretim të veçantë. Nëse kësaj ia shtojmë faktin se çdo tekst është një makinë e mërzitshme që kërkon nga lexuesi të marrë pjesë në punë aktive, dhe për faktin se siç vlerëson Eco, teksti nuk mbaron kurrë, kështu pashmangshmërisht na shfaqet karakteri interdiskursiv e polifonik i tekstit që mundëson lexime individuale intertekstuale, leximi  që doemos duhet të na shpije te esenca e  tekstit letrar, esencë e cila del si strukturë e ndërligjshme letrare. Atëherë, qasja për këtë korpus duhet të përimtësojë elemente qenësore të letërsisë, që nuk pranojnë interpretim të paqëndrueshëm e të njëanshëm. Kjo mënyrë, njëkohësisht, do ta shpëtonte studimin e letërsisë, do ta shkarkonte nga mbishtimet e pakuptimta që i janë bërë, si rrjedhojë e ideoligjizimit të saj, sepse letërsia, tekefundit, është aq e fuqishme, saqë i mjafton vetvetja, autonomia dhe diskursi estetik, për të ekzistuar e për ta bërë jetën si vlerë sublime estetike e shpirtit njerëzor. Kjo do ta nënkuptonte kthimin përfundimtar në veprën letrare, në imanencën dhe esencën e saj, pas një leximi të vëmendshëm, ku do të thellohej te struktura e veçantë, mesazhi dhe funksioni letrar, me çka ç’ngarkohet teksti nga mbishtimet ideologjike, të njëanshme. Kështu, letërsia përfundimisht do të kundrohej si art letrar e mesazh letrar, pa marrë parasysh karakterin tematik e motivor, së këndejmi edhe diskursin kulturor. Kësaj duhet t’i shtohet fakti se në qarkun e studimeve shqiptare kjo prani është anashkaluar shpeshherë. Veçanërisht gjatë të së ashtuquajturës “kritikë socrealiste” janë dhënë vlerësime me parashenja negative, duke u reduktuar vlera e njëmendtë, duke u vlerësuar më së paku me kritere letrare. Studiues që i takojnë këtij komuniteti, shkrimet e letërsisë së vjetër, që karakterizohen me raporte të fuqishme diskursive me tekstet biblike, i vlerësojnë si “shkrime me rëndësi  gjuhësore” e jo vepra letrare, duke e hapur rrugën për shumë studime të njëanshme edhe për gjithë këtë korpus letrar që shfaqet më këto shenja e me këtë sistem shkrimi në letërsinë e mëvonshme. Prandaj, shpeshherë, për pasojë, ka ndodhur që letërsia shqipe të mos shqyrtohet si integrale, por jashtë kontinuitetit, pra, edhe e fragmentuar. Vlerësim me këto tendenca bën historiani i letërsisë shqipe Rexhep Qosja. Ndërkaq, diskutime interesante për këtë fushë me interes ka bërë studiues të shumtë (Sabri Hamiti, Anton Nikë Berisha, Ibrahim Rugova, Aurel Plasari, Stefan Capaliku, Anton Berishaj, Fehmi Cakolli, Engjëll Sedaj, Isak Ahmeti, etj.). Në këtë rrafsh vlen të cekim një studim të Sabri Hamitit, i cili duke i bërë qasje aspektit teorik të letërsisë shqipe vëren me të drejtë tri kodet e mëdha, por thekson si dominant kodin biblik, në kuadër të letërsisë shqipe, që është parësor dhe që e përcjell në forma, variante dhe derivime të ndryshme gjithë letërsinë shqipe, që nga fillimi deri me sot. Kështu Sabri Hamiti, duke i bërë një sintezë teorike e kritike rrjedhave të letërsisë shqipe, në planin diakronik e sinkronik, identifikon Shkallët e letërsisë, duke shënjuar Shkallën zero të shkrimit (sipas Bartit), që e karakterizon imitimi, shkallën e parë krijimi (poiesis) dhe të dytë rikrijimi (metapoiesis) për të propozuar interpretimin e letërsisë përmes shkollave letrare, në kontekstin e së cilës e koncepton letërsinë filobiblike, si shkollë letrare, e cila derivohet në letrat shqipe. Sa i përket ndikimit përket ndikimit të Biblës në letërsinë shqipe, Hamiti thotë: “Letërsia e jonë e shkruar që nga fillimi dhe për disa shekuj është mbështetur në kodin biblik, njëherë si përshkrim e tejshkrim, më vonë si shkrim në gjirin e tij dhe si përgjasim me të. Në shek. XVI  dhe XVII, që është bëre zakon të quhet letërsi e vjetër shqipe lidhjet me tekstet biblike janë edhe të natyrës tematike edhe të natyrës ligjërimore“.

Në dy dekadat e fundit të shek. XX, kritikës i është dhënë një peshë e re; kritika me gjithë vështirësitë pretendon t’i kthehet tekstit letrar, imanencës së tij, kthim ky që ndodh me një brez studiuesish. Qasja e Ibrahim Rugovës, në “Vepra e Bogdanit“(1990), e ka orientuar kritikën e receptuesin nga imanenca e veprës letrare, duke mos prejudikuar vlera, për ta orientuar studimin për këtë fushë letrare në kontekst me poetikën e kohës, domethënë kah teksti letrar, kthim ky që do të vazhdohet nga studiues të shumtë. Me këtë qasje dallohet Engjëll Sedaj, sidomos me studimet për lidhjet e veçanta të letërsisë së Bogdanit me Biblën. Në kuadër të interpretimeve të tij, mbeten interesante studimet për poezinë fetare shqiptare, në të cilën veneron edhe lidhjet e veçanta mes poezisë shqipe dhe Biblës, në nivel të topikës, për të shkruar se “nuk janë vetëm njerëzit që i japin kolorit dhe e veçojnë poezinë fetare, por edhe vendet e shenjta, që i veneron te Bogdani i cili Pashtrikun e krahason me Sionin në Tokën e Shenjtë.  Më tej Sedaj vëmendje i kushton personazhit të Jezu Krishtit në letërsinë shqipe, veçan në periudhën homelike të Bogdanit. Do të vazhdojnë interpretimet e Isak Ahmetit, për të parë se si letërsia shqiptare me tema e ide biblike ka qenë prezente në gjithë letërsinë shqipe, në të gjitha sistemet zhanrore, poetikat e formacionet estetike, në tekstin “Bibla në letërsinë shqiptare”(1999). Kjo qasje thellohet veçanërisht në studimet e Anton Berishajt, i cili letërsinë e Bogdanit e sheh në kuadër të poetikës e retorikës mesjetare. Së këndejmi edhe kërkon literaritetin (nocion i formalistëve) tek autorët e shkrimet e letërsisë së vjetër, për t’i hedhur poshtë qasjet tradicionale pozitiviste të interpretimit të teksteve letrare. Edhe studiuesi Anton Nikë Berisha bën një përqasje letërsisë shqipe në raport me letërsinë biblike, sidomos në tekstin “Hyju dhe mbretëria Hyjnore në poezinë shqipe“, pastaj në letërsinë e Fishtës, De Radës sheh ndërlidhnin mes koncepteve krijuese të autorëve dhe etikës së tyre religjioze, koncepte që dalin nga fryma biblike. Ndërsa Kujtim Shala, duke e aplikuar teorinë transtekstuale të studiuesit francez Zherar Zhenet, i qaset letërsisë nga aspekti i formave letrare për të aplikuar teorinë karshi autorëve të caktuar, duke e parë letërsinë si dialog permanent, mbase dialog permanent që zhvillohet me botën e gjithëpranishme artistike, botë kjo që interkomunikon. Duke e zhvilluar teorinë e tij për letërsinë, Shala i identifikon dy strumbullarë fundamentalë të gjithë literaturën tonë, kulturën e shkrimit biblik, si kulturë nacionale, e lashtë aq sa vetë letërsia shqiptare, dhe kulturën e letërsinë orale. Këto i identifikon në prozën e Kutelit, në relacion me shenjat, diskurset, kodet tematike, trajtat e shkrimit përgjithësisht. Po këtë qasje Shala e aplikon kur e interpreton romanin “Oh” të Anton Pashkut, të cilin në esencat e kodeve ligjërimore (tipave diskurseve) e ndërlidh me diskursin biblik.. Shenjat e kësaj qasjeje i gjejmë edhe të Aurel Plasari, në kuadër të interpretimeve për autorë të veçantë, apo edhe fenomene letrare, si p.sh. për lirikën “Një lule vjeshte” te librit” Fishta i dashuruar“. Ndërsa, Kutjim Rrahmani në diskutimet e tij për intertekstualitetin dhe oralitetin tek autorët Koliqi, Kuteli e Pashku, në kontekst të ndikimit të oralitetit shtron interkomunikimin aktiv edhe me diskursin biblik. Edhe studiuesi Stefan Çapaliku shtron për diskutim frymëzimin kristian në letërsinë shqipe, frymëzim ky që ndërlidhet me kodin e diskursin biblik. Me një vizion interesant karakterizohet qasja e Fehmi Cakollit, i cili në studimin e tij “Kodi biblik në letërsinë shqipe”(2003), si njohës i literaturës biblike, dhe i letërsisë shqipe bën përqasje interdisiplinare sintetizuese për të nxjerrë konstatime të qëndrueshme, se letërsia shqiptare që pesë shekuj të gjallimit është produkt i kodit biblik.

VI. Poetika e diskursit biblik në letërsinë shqipe

Semiologu i madh i kohës sonë, Umberto Eco, duke shtruar shumë probleme rreth autorit dhe interpretuesit të tij, shtron një intencë që zhvillohet si përsiatje, kur thekson “dialektikën midis të drejtës së teksteve dhe të drejtës së intepretuesve të tij”. Unë këtu synoj këtë të fundit, gjithnjë me qëllimin e evidencimit të disa elementeve tekstuale biblike, në synim të literaritetit në tekste të caktuara te ky korpus letrar.

Duhet të sqarojmë se jashtë qarkut të interesimit tonë në këtë sprovë, domethënë pranisë së diskursit biblik në letërsinë shqipe, mbeten shumë autorë, vepra letrare; do të përpiqemi ta vështrojmë në faza të ndryshme zhvillimin e letërsisë shqipe, në të cilat paraqitet e funksionon si tip i veçantë shkrimi diskursi biblik me të gjitha elementet e karkateristiakt e tij; statusi i veçantë brenda tekstit letrar, derivimi e konvertimi si shkrim më vete, në trajta e funksione të ndryshme.

Ndikimi i diskursit biblik në letërsinë shqipe paraqitet në nivele të ndryshme të strukturimit të diskursit letrar, nëpër të gjitha periudhat e zhvillimi letrar, format letrare, sistemet zhanrore, formacionet stilistike e estetike. Në letërsinë shqipe prania e diskursit biblik mund të evidencohet në mënyra e dimensione të ndryshme, duke ruajtur funksion të ndryshëm tek autorët e mëdhenj, të cilët shënojnë kulmin e vlerave letrare. Kjo prani manifestohet në të gjitha nivelet e ndërtimit të tekstit letrar; para së gjithash ka efekte letrare, për krijimin e një realiteti artistik të veçantë, brenda një realiteti shoqëror, në të cilin funksionon e bën jetën e vet letërsia.

Kodet ligjërimore-tematike biblike, strukturohen duke i ruajtur shenjat interletrare, inter/shenjat në formë analoge; në të kundërtën shfaqet me nënshtresime, risemantizime e rikontekstualizime; elemente që bartin funksione të reja, sidomos në letërsinë e shek. XX, ku asimilohet lënda në mënyrë implicite në mikorstrukturat letrare. Diskursi biblik përgjatë periudhave të ndryshme letrare, formacioneve estetike, stilistike, gjithmonë ka marrë shenjëzime artistike, me tendencën e kultivimit të shkrimit letrar, që është fundament i letërsisë si art. Ky korpus letrar kështu pashmangshmërisht merr karakter universal, si në semantikën e tekstit, të receptimit, ashtu edhe në formimin e një kulture shkrimi që prodhohet si produkt i kulturës së shkrimit filozofik e letrar biblik, shkrim ky që do ta dominojë letërsinë shqipe në pesë shekujt e ekzistimit të saj.

Prania e diskursit biblik, në përmasa të thella, manifestohet në letërsinë shqipe, në kohë e faza letrare, për t’u transformuar e për t’u konvertuar, varësisht prej zhvillimeve letrare e kulturore, gjithnjë me elemente të fuqishme letrare e estetike. Ky korpus letrar është i një rëndësi ontologjike, jo vetëm në leximin e interpretimin e letërsisë shqipe, por edhe në gjykimin e vlerave thjesht letrare, sepse prania e Biblës e përcjell prej datimeve më të hershme të shkrimit shqip (nga Formula e Pagëzimit 1462, tekst biblik), veprës së parë (Buzuku, 1555), deri më sot letërsinë tonë. Madje, konsiderojmë se është një ndër çështjet themelore të shqyrtimit të drejtë të letërsisë sonë, të kuptimit të njëmendtë të vlerave, për arsye sa universale, aq edhe nacionale, sepse prania e Biblës si vepër fundamentale e kulturës botërore, e ka dominuar gjithë kulturën e shkrimit perëndimor, kështu që Tomas Elioti do të shprehej me të drejtë se “e gjithë kultura perëndimore është mbështetur në antikitetin greko-latin dhe në Bibël“, prandaj edhe kultura shqiptare në krye të saj, vlerëson me të drejtë Sabri Hamiti, është “kulturë perëndimore: kulturë autentike, duke e pasur parasysh trashëgiminë mitologjike ilire dhe antike greke, në njërën anë dhe në anën tjetër letërsinë filobiblike, duke u nisur që nga Shën Jeronimi ilir deri te, ta zëmë, Noli” për të vazhduar kontinuitetin deri te modernisti i madh – Pashku. Prandaj, ky ndikim i Biblës në letërsinë shqipe, është i natyrshëm edhe për arsye të rrethanave kulturore e civilizuese. Madje, nëse kësaj ia shtojmë pikëpamjen e Northop Frajit se “letërsia perëndimore ka qenë e ndikuar nga Bibla më shumë se nga çdo libër tjetër”, atëherë  çështja me letërsinë shqipe del analoge, edhe pse këtu ndikimi i kulturës së lindjes në shumë sfera depërton, ndërsa në letërsi, në kulturën e shkrimit në përgjithësi mbetet në margjina, kështu që krejt kultura dhe letërsia shqipe do të mbështetet fuqimisht në tekstet biblike, do të derivohet prej saj, duke bërë transformime letrare, shpërnderime të natyrshme, të cilat në dimensionin e një letërsie me shenja nacionale, marrin variante të reja duke shfaqur ide, emocione, realitete, trajta dhe gjendje të ndryshme konform rrethanave e receptuesit, gjithnjë duke ndërtuar letërsi të destinuar, një raport të fuqishëm me parabazën dhe synimet e artit letrar.

Për ta kuptuar esencialisht këtë korpus letrar kërkohet një qasje racionale, e analizuar, me njohje interdisiplianare, veçanërisht njohje të Biblës dhe literaturës biblike. Kësaj duhet t’ia shtojmë pikëpamjen e Umberto Ecos, sipas të cilit “rregulli themelor për t’iu qasur një teksti narrativ (një vepre letrare, vërejtja ime) është që lexuesi të pranojë heshtazi një marrëveshje fiktive me autorin” që gjithsesi kërkon një interpretim letrar, me kritere thjesht letrare, të cilat i ofron teksti letrar, i mbindërtuar, në këtë rast, mbi tekstet biblike, apo që funksionon me shtresime të veçanta interdiskursive, apo që i ka trupëzuar vetëm elementet e ndryshme diskurseve. Ndërkaq, në këtë punim me “diskursin biblik” kuptojmë korpusin letrar, me tipare të veçanta, që shfaqet si analog me tekstet biblike, përsa i takon subjektit, shprehjes, stilit, modelit letrar, trajtave, sintaksës, transformimeve figurative, personazheve arketiporë, metaforave, metonimisë, alegorisë, parabolave, elemente këto të shndërruara në kuadër të një teksti të caktuar apo formacioni letrar në formë krejtësisht tjetër letrar; por që i ruan natyrshëm esencat e shenjat e veta interkomunikuese (intertekstuale), me modelin. Këto aspekte i hasim në të gjitha rrafshet e zhvillimit të letërsisë shqipe, të autorët e caktuar a formacionet letrare.

Diskursi biblik në letërsinë shqipe paraqitet si veçanti ekspresive, herë në mënyrë eksplicite (Bogdani, Çajupi, Noli, Z. Rrahmani), herë në mënyrë implicite (A. Pashku), për të krijuar kështu nivele të veçanta të shkrimit e të kuptimit, që i hasim si në nivelin e ndërtimit kompozicional, ashtu edhe në nivelin shpërnderimit të materies gjuhësore, estetike e ideore të rikontekstualizuara e të strukturuara në model të diskursit autorial letrar.

Shtresimet e kësaj kulture letrare, mund të kuptohen nëse qasja në imanencën e tekstit letrare thellohet dhe aplikohet “vdekja e autorit“, ngase “autori” ka stopuar mendimin logjik letrar tek ne. Mbase është vështirë dhe e pamundshme të shqyrtohet e të interpretohet drejt letërsia e Buzukut, Budit, Bogdanit, Varibobës, Fishtës, Kutelit, Nolit, Pashkut e shumë të tjerëve pa i analizuar në lidhje interdiskursive me paramodelin biblik, sepse “këta autorë i pasuruan kodet tematike dhe ato ligjërimore me nuanca të letërsisë popullore, duke zbritur ligjërimin letrar biblik në nivele më të pranueshme për auditorin e kohës” – vlerëson Stefan Çapaliku.

Në letërsinë shqipe ligjërimi biblik, si trupëzim, shtreson kuptimësi të ndryshme semantike, në fuqizimin e një raporti të ndërligjshëm ideo-estetik, me relacione dhe pikëtakime në të gjitha nivelet e strukturës organizative, në kuadër të letraritetit të një vepre, apo letërsisë sonë nacionale në përgjithësi. Efektet letrare të këtij diskursi janë të niveleve të ndërstilshmërisë. Në letërsinë shqipe, e natyrës si diskursit biblik konsiderohet poetika e atyre teksteve letrare, kategori ose pjesë të veprave që përgjallojnë (funksionojnë) me poetikën e tipit të diskursit biblik, duke rrëshqitur vepra letrare drejt thithjes së ngjarjeve, konvertimit të figurave retorike, doktrinës e filozofisë, etikës e artit, të emrave, dhe diskursit retorik në përgjithësi. Një vepër e tillë tipike është “Çeta e Profetëve” e Bogdanit, poezia e Nolit, romani “Oh” i Anton Pashkut, të cilat si modele letrare krijohen në raport me poetikën e shkrimit biblik, që te këta autorë bëhet edhe kulturë shkrimi, edhe kulturë krijimi. Të natyrës të diskursit biblik në letërsinë shqipe kemi shumë poezi, ku zakonisht transformohen ngjarje biblike (si p.sh. ngjarjet biblike në poezinë e Nolit), figura e trajta stislistike. Në këtë korpus letrar diskursi biblik manifestohet, evokon ngjarje, personazhe biblike në pagëzimin e titujve letrarë, poezive të veçanta, shumë autorë tekstet letrare i pagëzojnë (ashtu siç është pagëzuar letërsia shqipe) me figurshmëri biblike (në poezinë bashkëkohore Azem Skreli e pagëzon librin “Nga Bibla e heshtjes”, Mirko Gashi poezinë “Varka e Nojit”, Musa Ramadani “Mëkatet e Adamit”, Sabri Hamiti poezinë “Adami kishte një lutje shqip”, Fahredin Gunga librin “Psalme të gurta”, Rrahman Dedaj librin “Kryqëzim hijesh”, Ismail Kadare “Krishtlindjet në Neë York”, Ramadan Musliu poezinë “Tallje përpara Krishtit”, Sarë Gjergj librin “Golgotë”, Kujtim Rrahmami librin “Secili citonte Biblën”, Halil Matoshi librin “Hija e Krishtit” , Fatos Kongolli, “Te Porta e Shën Pjetrit”, etj.) që janë vetëm disa shembuj ilustrativë. Pastaj kemi tekstet letrare që zakonisht imitojnë psalmet, duke sjellë në tekst një frymë artistike, pa u ideologjizuar, pa u ngarkuar teksti letrar tashmë me destinim të veçantë e për efekte të tjera. Në letërsinë shqipe kryesisht barten ato ngjarje biblike që shënojnë përpjekjet për liri. Në këtë kontekst figura e Mojsiut bëhet shëmbëlltyrë e udhëheqësit për liri, tipi i diskursit është militant, ndërsa topika “Toka e premtuar” simbolizon Kosovën e ëndërruar; ndërsa figura e Jezu Krishtit prototipin e figurës së martirizuar për të mirën e përgjithshme, që shënjon diskursin personal e elegjiak, pastaj universal, të përshkuar nga oda; topika kalvari/golgota (vende që shenjëzojnë kryqëzimin e Krishtit), ndërlidhen e shenjëzojnë Kosovën; ndërsa në anën tjetër barten figura e Kainit e Judës, prototip të së keqës, tradhtisë për t’u transformuar në arketip letrar, që identifikohen me ide letrare, protagonistë të kohës dhe kësaj të keqeje nacionale. Sa për ilustrim po përmendim poezinë e Nolit, e cila në rrafshin semantik, të diskursit, konverton tema biblike, por me një formë tjetër shkrimi (në vargje); në variantin e ri letrar marrin konotime të theksuara personale. Statusi ontologjik i diskursit biblik në derivimet letrare shenjëzën ndërliqësimin e raport mes kodit tematik e ligjërimit, mes gjuhës e mendimit, për ta pasuruar shprehjen artistike në mënyrë brilante nga gjuha dinamike, fuqia e mendimit dhe figurat e mrekullueshme retorike, të cilat i japin tonin e një diskursi alegorik, simbolik, metaforik, karakteristika e veçori këto me parabazë biblike.

VII. Diskursi biblik në rrjedhat letrare

Letërsia shqipe përgjatë gjallimit pesëshekullor ka kaluar nëpër disa periudha letrare; njeh disa faza të zhvillimit e të stagnimit. Në tekst, synojmë një paraqitje kronologjike të rrjedhave letrare, duke e hetuar poetikën e diskursit biblik në tekstet letrare të autorëve të veçantë, jashtë kontekstit të periodizimeve.

Faza e mëhershme e fillimit (kultivimit) të letërsisë shqipe, siç është bërë e zakonshme të emërtohet, letërsia e vjetër shqipe, përfshin korpusin letrar që nga Buzuku, Budi, Bogdani e Variboba (shek. XVI-XVII), që i inicon shenjat e para letrare, autorët që me sistemin zhanror, poetikën e krijimit, kultivojnë kulturën e shkrimit e këndimit në raport me letërsinë biblike. I gjithë ky korpus letrar funksionon në raport të pastër me shkrimin biblik, i cili, si i tillë, është dominant, për t’u bërë kulturë dijeje, kulturë shkrimi, pa të cilën s’do të mund të funksiononte kjo letërsi. Në këtë fazë, Bibla si vepër kapitale e njerëzimit, përkatësisht diskursi biblik është fundamental në ndërtimin e tekstit letrar. Shfaqja është eksplicite. Te ky korpus letrar, raporti me tekstet biblike del më i veçantë, se në gjithë letërsinë e mëvonshme, që ka këto shenja e këtë sistem shkrimi e ndërkomunkimi. Të katër autorët më të rëndësishëm të kësaj letërsie krijojnë vepra, kryesisht të ndikuar nga Bibla, pra shënjojnë një letërsi të mbindërtuar (hipertekstuale); me elemente të shfaqjes të intertekstualitetit të pastër (citate, paratekste), natyrisht me dimensione e shndërrime të natyrshme e të domosdoshme që i absorbon vepra letrare, tash me destinim të një shkrimi tjetër, me shenja të dallueshme nacionale të shtresuara në tipin e shkrimit letrar e estetik. Te kjo periudhë letrare, poezia referencë të parë tematike e ligjërimore, ka diskursin biblik. Kështu mund të themi edhe për prozën, që me tipologjinë e saj, me sistemin poetik fillon në raport me diskursin biblik. Ky korpus letrar, përndryshe, mund të karakterizohet edhe si letërsi në Shkallën e dytë, që sipas Sabri Hamitit cilësohet nga rikrijimi (metapoesisi). Ajo njeh modelin e përparshëm, si model i literaturës, që gjendet te parabaza biblike, zhvillohet në suaza e me nuanca të intencionalitetit që thekson diskursi biblik.

Me gjithë disa dëshmitë për shqipen e shkruar, libri i parë në shqip është botuar në gjysmën e shek. XVI (më 1555), “Meshari”, tekst i ndërtuar mbi bazë të Shkrimit Shenjtë biblik, së këndejmi edhe karakteri e mesazhi mbeten etike e filozofike. Teksti më vete nuk është në një zhanër të përcaktuar letrar. Ky libër edhe pse me funksion doracaku, për letërsinë shqipe ka vlerë të veçantë. Te Buzuku nuk e kemi autorin e plotë letrar, ngase teksti ka nuanca kompiluese, por brenda veprës gjejmë tekste analoge biblike, por edhe tekste origjinale letrare. Vepra dominohet nga tekstet e Besëlidhjes së Vjetër dhe Besëlidhjes së Re. Te Meshari kemi intertekst të plotë, prani të teksteve biblike, brenda veprës, pastaj citate që janë karakteristikë në kuptimin e intertekstit. Teksti në vete, si strukturë, i ka shenjat e hipertekstit letrar. Brenda strukturës së veprës hasim forma të ndryshme letrare, si: psalmet, himnet, epistulat, lirikën, prozën poetike, proverbat, legjendat, përrallat. 

Një autor tjetër tek i cili haset diskursi biblik, është poeti i parë shqiptar, Pjetër Budi, i cili kryesisht në poezi i transformon tekstet biblike, duke i ndërlidhur me kulturën popullore (orale) që vërehet në shkrimin tetërrokësh, në katërvargësh (katrena), duke e hibridizuar stilin biblik me atë popullor, elemente këto që nëpër kohë do të bëhen dy kode të mëdha tematike e ligjërimore në letrat shqipe. Pezia e Budit “Doktrina e krështenë” (1612), “Pasqyra e tërrëfymit”(1621), është e krijuar ose e mbindërtuar mbi tesktet biblike, kryesisht mbi një diskurs biblik, të shtresuar me nuanca të tipit të diskursit oral, siç del në vjershën “M’kat t’Adamit e t”Evës preinder e parë”, vargjet: “Kush’ të djeg’ me ligjëruon/ se jam gjihtë të zi/ ditë e natë tue kujtuen/ Të lumtë qi pat njeri“. Statusi i paratekstit e tipit të diskursit biblik merr shenja e shfaqje personale, të cilat pasurohen në nivelin e ligjërimit nëpërmjet kulturës orale, vargut e ritmit popullor. Po kështu poezia “Abelit e të Kainit” përveçse shtron e ritregon idenë universale të së keqes, vëllavrasjes, vargjet e saj duke ruajtur referencat e poetikës së diskursit biblik në gjendjen e shpërthimit autorial shenjezojnë lidhjet e para në mes diskusit biblik e atë popullor:

“Mos vidhni, mos kuseroni/ posi disa janë mësueon/ po tuajt po kujton/ kush ka më u gëzuen”

(Poeza “Për ndihmë të gjithë kërshtenmët Arbenit”). Duke pretenduar mësimin e krishterë, njëkohësisht, subjektet biblike i ndërlidh me një formë tjetër shkrimi, që tash në shfaqet në poezi karshi diskursit në prozë. Karakteristikë e kësaj poezie është figuracioni autentik, popullor. Kjo është karakterstikë inicuese në letërsinë shqipe. Ai shumë ligjërimeve biblike, siç janë ajo e vajtimit të Shën Mërisë për vdekjen e Krishtit, pastaj poezia për episodin e vrasjes së Abelit nga Kaini, u jep dimensione të kohës, të rrethanave historike dhe angazhimit të autorit në këto rrethana. Këtu variantet e teksteve biblike dalin të ndryshme nga origjinali, duke kërkuar edhe variante të reja semantike, duke iu dhënë konotacione njerëzore, emocionalitet, gjendje shpirtërore. E gjithë poezia është shkruar mbi një bazë të fuqishme universale të parateksteve biblike. Brenda poezisë së Budit, kemi poezi të rrëfimit, poezi personale, poezi të përshpirtshme, që ritregojnë situata, ngjarje që ndërlidhen me Besëlidhjen e Vjetër, dhe me jetën e Krishtit.

Bibla ka qenë e mbetet një rezervat kulturor universal, që ka gjetur jetën e vet brendapërbrenda letërsisë së shprehur në nivel të strukturës, tematikës, madje edhe anës së jashtme kompozicionale, siç ndodh p.sh. me “Çetën e  Profetëve” të Bogdanit, e cila edhe në aspektin kompozicional e strukturor, i përgjigjet konceptit organizativ të Biblës. Libri është i ndarë në dy pjesë, ashtu siç është e ndarë Bibla në Besëlidhjen e Vjetër dhe në Besëlidhjen e Re. Megjithatë, libri është origjinal në kontekstin e vet kohor dhe kulturor, që vetëm e zbaton strukturën e Biblës dhe bazohet në të (Ibrahim Rugova). Po ashtu, në aspektin tematik, libri i parë del analog me Beslidhjen e Vjetër, ku ritregohet kronologjia e Krijimit të rruzullimit sipas paramodelit biblik deri te ardhja e Mesisë, kronologjia profetike përmes prozës, tipit të rrëfimit filozofik, nëpërmjet ligjëratave, ndërsa Libri i dytë del me përngjasime me Besëlidhjen e Re, që konceptohet qysh në titull, Jeta e Jezu Krishtit, madje edhe numri i ligjëratave është i njëjtë me numrin e librave biblikë, ku bëhet tregimi i jetës së Krishtit, momente të rëndësishme të jetës së tij, duke filluar nga gjeneza familjare, shfaqja-lindja, vepra, dënimi-vdekja-kryqëzimi, ngjallja dhe rishfaqja e tij, si dhe një tekst për Antikrishtin që shenjëzohet këtu me Turqinë pushtuese. Për dallim nga dy autorët e mëhershëm tashmë kemi një autor origjinal, që diskursin biblik e ka vetëm model shkrimi, mbi të cilin e ndërton veprën e vet, hipertekstin letrar. “Çeta e Profetëve” është tekst i ndërtuar kryesisht në prozë, të cilit i paraprin një parathënie tejet interesante, që shfaq shenja qëllimore të autorit empirik karshi angazhimeve e pretendimeve të tij. Kjo vepër duke u shfaqur anologe me modelin e shkrimit biblik, “është një hipertekst i tij dhe interpretim diskursiv i atij shkrimi, me shumë funksione të citatësisë, metatekstit, si njësi të shfaqjes së intertekstualitetit të pastër”. Përmes modelit të diskursit biblik, këtu Bogdani ka dashur ta paraqesë Jezu Krishtin si fenomen kulturor dhe letrar evropian, në të njëjtën kohë, për t’i ngjallur shenjat e idealitetit e të kulturimit. Përveç kësaj, në krijimtarinë e Bogdanit kemi një cikël poezish, të njohura si “Këngët e Sibilave“, personazhe të cilat janë profetesha pagane që e paralajmërojnë ardhjen e Mesisë. Sibilat në poezi marrin dimensione e mveshje kombëtare, madje të vajzave shqiptare

Ndërsa një autor të rëndësishëm të kësaj periudhe letrare, origjinal e gjejmë te Jul Variboba, vepra “Gjella e Shën Mërisë Virgjër”. Variboba është autor letrar, krijues i mirëfilltë artistik. Në veprën e tij nuk është Shën Mëria biblike, por jeta e saj, e cila formësohet përmes kulturës popullore, që duke u ndërlidhur me diskursin biblik artikulon një vepër letrare brilante në shprehje e në stil. Diskursi biblik këtu transformohet në stilin e shkrimit (kemi një krijim në poezi); në perceptimin semantik; Shën Mëria merr trajta gruas tokësore, madje të ambientit arbëresh. Teksti i ruan referencat me relacionin e diskursit biblik, por autori Shën Mërinë e zhvesh nga petku e portreti i saj Hyjnor, për të bërë një personazh të dashur letrar, personazh ideal të përsosmërisë, me mveshje tokësore, dominuar nga kultura arbëreshe; Shën Mëria jeton në ambientet arbëreshe. Pra, diskursi ndërkomunikon me atë popullorin, një specifikë  letrare. Jeta e Shën Mërisë mvishet nga një petk i gruas arbëreshe, portertizohet në përshkrimin e fizionomisë së saj, në ndijimet e saj; ajo është nënë që i përjeton të gjitha episodet e birit të saj, Jezu Krishtit. Ajo e rrit Krishtin, si çdo fëmijë, i këndon ninulla, ajo ka pamje të çdo gruaje, është grua e mirë, bashkëshorte e ndershme, nënë përplot dashuri. Autori përshkruan pjesë të fizionomisë së saj, për dallim nga Bibla, e cila kryesisht merret me portretin qiellor, karakteristikë kjo e realizuar nëpërmjet shprehjes së bukur, gjuhës elastike. Teksti është i ndarë në dy pjesë dhe trajton jetën e Shën Mërisë e birit të saj, Jezu Krishtit (Shën Bampinit), episode të ndryshme përplot dramacitet, me dimensione të theksuara tokësore, përkundër teksteve biblike, në të cilat mbitheksohet dimensioni qiellor. Variboba e krijon prototipin e personazhit letrar, që karakterizohet e formësohet nga idealiteti i përsosmërisë, ideal ky i Shën Mërisë biblike, një poetikë që e ruan kodin ligjërimor, por transformohet në letërsi si Imago: shëmbëlltyrë morale (Vehbi Miftari), derivim letrar që në variantin poetik e realizon katharsisin.

Në shek. XVIII-XIX filloi zgjimi i ndërgjegjes kombëtare, ndaj letërsia tashmë mori karakter më të theksuar nacional. Pas shkëlqimit të letërsisë së vjetër me raporte të theksuara biblike, kemi një fazë kur letërsia shqipe u shkrua në raport me letërsitë orientale, si me gjuhë, njashtu edhe me poetikën shkrimit, që për kulturën shqiptare ishte diçka e re, jo në sistemin e vlerave pararendëse. Kjo letërsi njihet si Letërsi e Bejtexhinjve, pa ndonjë evidencë të theksuar letrare e estetike e pa ndikim në fazat e mëvonshme.

Pas periudhës së kultivimit të letërsisë shqiptare me elemente dhe karakteristka biblike, filloi shkrimi i letërsisë shqipe, i cili do të bëjë paramodel të përshtatshëm kulturën historike e orale, pra paratekstin e kodin diskurisiv historik e popullor, i cili në formë implicite do të funksionojë paralelisht me diskursin e kodin biblik, pra është kjo një kulturë që shtresohet mbi kulturën biblike dhe religjioze të besimit të krishterë, produkt i Biblës. Në veçanti dallohet Letërsia e arbëreshëve të Italisë, e cila përfaqëson njërin nga korpuset më të rëndësishme letrare, për ta “instuticionalizuar” letërsinë me vetëdije të plotë kombëtare e me vetëdije artistike. Kjo letërsi ndërthuret në raporte të fuqishme me kulturën e moçme nacionale, me kodet orale, biblike, historike, për t’i shtresuar bazat e letërsisë së mirëfilltë me vetëdije nacionale e letrare. Autorët e shumtë (De Rada, Z. Serembe, F. A. Santori, Dara i Riu, Z. Skiroi etj.) janë krijuesit që i shenjuan kapërcylljet e sistemit të shkrimit letrar shqip, duke e inkuadruar në kuadër të rrjedhave të letërsive nacionale perëndimore që krijoheshin asokohe, pra poetikës së romantizmit, për ta pasuruar si shprehje artistike, me zhanre letrare. Madje, duke qenë “tharmi i  paprekur i gjakut shqiptar“, ata rikujtojnë momente të vetëdijes historike, momente të lavdishme dhe tragjike. Në këtë kontekst duhet theksuar se me autorin e “Këngëve të Milosaut”(1836), De Radën, fillon Letërsia Shqiptare e Rilindjes, duke u karakterizuar me një shprehje artistike, me një diskurs letrar që i shpërfaq të gjitha format e shkrimit të mëhershëm ligjërimor. Teksti i De Radës, si edhe personazhet e mveshura me ndjenja religjioze, shkon nga shpërnderimi në tekst të diskursit biblik. Shumë këngë janë kryekreje diskurs religjioz, biblik (Kënga XV, XX, XXV etj.)

VIII. Diskursi biblik në letërsinë e shk XIX dhe XX

Letërsia e shek. XIX dhe gjysmës së parë të shek. XX, kjo e fundit e njohur si letërsi e modernitetit shqiptar, thithjen e lëndës biblike e shtreson brenda një kulture të shtresuar, bazat e së cilës bëhen fillesa të letërsisë shqipe. Diskursi biblik nuk është dominant në kulturën e shkrimit letrar, por lidhja me këtë tip bëhet pashmangshmëri letrare, si në dimensionin kulturor, ashtu edhe në atë letrar-estetik. Tashmë nuk kemi autorë që përkthejnë tekste biblike, kompilues, në kuptimin që i gjejmë te autorët e letërsisë së vjetër, por raportet me tekstet biblike shfaqen e funksionojnë me një kuptimësi më të gjerë, me shtresime më të thella, me vetëdije letrare, të cilat shfaqen brenda tekstit, ngase është krijuar kultura e shkrimit, kultura e librit, pastaj funksionon një letërsi me shenja e sistem nacional. Diskursin biblik e kemi të pranishëm në formë më implicite dhe siç do të shprehej Umberto Eco “ai (teksti letrar) lë mundësinë  e kuptimeve infinite”, pas një leximi e vlerësimi aktiv të këtij korpusi letrar, që shfaqet si kategori stilistike e letrare me veçanti e status autorial karshi parabazës së njohur.

Shumë autorë të kësaj periudhe e “shfrytëzojnë” diskursin biblik (N. Frashri, Çajupi, Asdreni, më vonë Noli, Fishta, Prenudshi, Haxhiademi, Konica, Kuteli etj.), që pa dyshim janë krijues të avancuar në letërsinë e kulturën e shkrimit shqip. Në këtë fazë të zhvillimit letrar prania e diskursit biblik rikontekstualizohet e rifunksionalizohet, përmes imagjinatës e diskursit personal, me ngjyra e imazhe, me ngjarje që përgjallojnë e shënjojnë përpjekjet për liri, që i hasim në nivele të ndryshme, me status të veçantë brenda tipit të krijuesit, temperamentit, shpërthimeve emocionale, madje edhe përkundër lidhjeve analoge me diskursin bazë biblik, ai dallon dukshëm, si rezultat i shndërrimeve të natyrshme e të domosdoshme që i thith teksti me pretendime letrare e estetike konform gjendjes së nacionit. Autorët që e kanë këtë paramodel kulturor e shkrimor, në forma e dimensione të ndryshme, duke e shfrytëzuar diskursin biblik i fuqizojnë variantet e tyre letrare me nuanca më të thella; tashmë, në letërsi, si përvojë e shkrimit letrar, i pasurojnë me segmente stilistike, duke e ngritur shpirtin shqiptar dhe duke e artikular idealitetin kombëtar; një lëvizje të gjerë panperëndimore, që ishte ideal i krijuesve dhe i intelektualëve. Lidhja me diskursin biblik këtu nuk është dominante, stil mbizotërues, por  ndërlidhje e natyrshme, me shenja implicite, që të inkorporuara në variantin letrar vetëmse e përplotësojnë dhe e ngrisin artistikisht. Tashmë, kur në letërsi fillojnë të zhvillohen zhanre të tjera letrare (më herët në letërsi njohim kryesisht poezinë dhe shkrimin filozofik te Bogdani), diskursi biblik na paraqitet në të gjitha llojet. Megjithatë e dominon poezia, si krijim më i preferuar i autorëve në këtë fazë të zhvillimit. Në këtë fazë letrare, sistemi e poetika e tipit të diskursit biblik asimilohet në strukturimin e brendshëm të tekstit letrar shenjat e të cilit janë implicite. Trajtohet madhështia e Krijuesit, perëndisë, Jezu Krishtit, Shën Mërisë, përmes ndjenjave e imagjinatës metafizike që shpërnderon sistem shenjash në sistem, në perceptimet e vrojtimet ideore, pastaj stilistike.

Paramodelin e diskursit biblik si model krijimi e hasim te Naim Frashri, i cili, edhe pse i rritur në një shoqëri me dominancë orientale, mendon se dielli i shqiptarëve lind në Perëndim, ashtu siç mendojnë të gjithë rilindësit e tjerë, prandaj letërsia e tij, me gjithë ndikimin e letërsive orientale, e ruan një ndërlidhje intertekstuale dhe  kulturore me shkrimin biblik, me këtë kulturë letrare që tashmë kishte bërë bujë te shqiptarët, duke e kultivuar brenda letërsisë si model të veçantë ligjërimi letrar dhe  filozofik e estetik, ndaj duke ndërtuar kështu misionin nacional dhe mesazhet e qarta për një shkrim kombëtar brenda shkrimit perëndimor, që është biblik. Madje, Naimi në këtë segment i shkruan vjershë lavdie Jezu Krishtit, vjershë himnizuese, siç e vlerëson Sabri Hamiti. Kjo figurë e kënduar në këtë mënyrë hyn në sistemin naimian të mirësisë, dashurisë e të flijimit, që janë postulate fundamentale të kulturës dhe filozofisë biblike. Naim Frashëri në poezinë “Përpara Krishtit“, në formë të himnit, rikonfirmon edhe një herë praninë e diskursit biblik si një model shkrimi, përmes arketipit biblik, madje e skalit këtë figurë, duke theksuar mirësinë, bukurinë, mëshirën, faljen, përmes vargjeve:

“Djalth njeri i Perëndisë/ Fytyra jote mua më tregon/ Ah !Të kqijat e njerzisë/ Që ka punuar dhe punon, Se kjo fytyrë/ Është pasqyrë/ Dhe na rrëfen/ E s’na gënjen

Në veprimtarinë letrare dhe publicistike të Naimit diskursin biblik e hasim më fuqishëm. Te mësimet e tij, si dhe te teskti “Thelbi i Kuranit” kemi përplot fraza, citate që funksionojnë në raport me diskursin biblik, qoftë si ligjërim filozofik, qoftë si shprehje ideore.

Autor i rëndësishëm, që brenda sistemit të tij kreativ letrar, projkesioneve fiksionale, e shfrytëzon diskursin biblik është Anton Zako-Çajupi. Transformimi i diskursit biblik në diskurs letrar, sipas paramodleit të Librit të Krijimit, duke i ruajtur referencat implicite, shfaqet nëpërmjet gradacionit poetik te poezia “Punërat e Perëndisë“. Zoti krijon, krijon gjithçka të mirë, por plas e keqja kur e krijon Turqinë. Poeti i drejtohet me Ç’deshe që bërë Turqinë“, pëlcet ironia e një diskursi sarkastik. E tipit të diskursit biblik del edhe poezia “Eva dhe Shejtani”. Te ky autor diskursi biblik na paraqitet sidomos në formë të parodisë, një sarkazëm ironike te teksti letrar  “Baba Musa Lakuriq“, apo edhe emërtimi “Dhjata e vjetër”, që në sistemin e filozofisë kreative ndërtohet si hipertekst nga hipoteksti i Besëlidhjes së Vjetër, që i parodizuar transformohet në një shkrim në vargje karshi tekstit burimor në prozë, dhe i përmbahet një kronologjie të ngjarjeve biblike. Diskursi merr ton satirik. Ideja ambientohet në realitetin shqiptar. Teksti në vete është hipertekst letrar, që në strukturën e vetë shtreson nivele ligjërimesh, tri shtresa tekstesh: 1. Rrëfimi i teksteve biblike në vargje tetërrokëshe (në Bibël teksti është në prozë); 2. Ilustrimi i tekstit biblik me situata reale dhe aktuale; 3. Vlerësimi, apo gjykimi i tekstit biblik dhe i situatave të realitetit, që i detyrohen veprimit të veprës në lexuesin, në kontekstin e së cilës mund të “përkthehen” personazhet, kështu që poeti për Sarën biblike do të këndojë: “Sara është si një shqiptarkë/ vetë bënte drekë e vetë bënte darkë.

Diskursin biblik me një variant e status poetik origjinal karshi paratekstit në prozë mund ta gjejmë me risemantizim e funksione aktuale në poezinë e Asdrenit, i cili lëndën biblike e sistemon në poetikë duke i ruajtur referencat e pastra me paramodelin. Kështu, në përmbledhjen “Psalme murgu”,  që në titull, na sugjeron një ndërfutje të referentin poetik të diskursit biblik,  Psalmet biblike, këto këngë të bukura të dashurisë e të jetës, të realizuara në nivel të mrekullueshëm estetik. Në poezinë “Juda i Ri” shfaqet filozofia, poetika e mesazhi biblik, që e përcjell mesazhin e tradhtarit. Portreti ndërtohet si arketip letrar i funksionalizuar, për ta anatemuar tradhtinë nacionale. Asdreni në poezi zakonisht shfrytëzon tipin e ligjërimit biblik nga Besëlidhja e Re, sidomos portretin e Judës karshi Jezu Krishtit. Puthja e tradhtisë së Judës këtu merr një dimension nacional; simbol i tradhtisë, dukuri kjo që në intencën autoriale i ka shenjat e diskursit për katarsis, e thumbuar rëndë nga krijuesi; merr gjykimin e aktit të tradhtisë që shndërrohet në tragjedi. Lidhjet mes Judës dhe njeriut të kohës së autorit empirik mbeten më se evidente. Përveç kësaj poezie, nga ky autor kemi poezinë “Paqjes“, në të cilën paraqitet ideja dhe nevoja e paqes dhe e dashurisë sipas modelit të Jezu Krishtit:

IX. Dimensionet e pranisë së diskursit biblik në poezinë e Nolit

Letërsia shqipe, prej gjallimit të saj, paramodel dhe paratekst ka diskursin biblik. Në këtë këndvështrim, letërsia e Nolit mbetet paradigmë e një objekti më të thelluar interletrar, për të parë se në çfarë niveli funksionon letërsia shqipe në raport me atë biblike. Letërsia e Nolit, në këtë kontest, karakteristikë fundamentale ka ndërlidhnin me diskursin biblik. Madje, kjo letërsi pa qasje interdiskursive me këtë paramodel, nuk mund të lexohet, aq më pak të intepretohet, për shumë arsye: e para, sepse e gjithë vepra e tij poetike (madje edhe ajo dramtaike e politike-shoqërore) funksionon në raport të pastër me tekstet biblike, në nivel të temave e  të motiveve, së këndejmi edhe në nivel të ligjërimit letrar, trajtave estetike e stilistike; e dyta, është autor reprezentativ letrar, me vlera të mirëfillta, i cili krijon një sistem origjinal të shkrimi artistik. Në këtë këndvështrim, figurat biblike, si Mojsiu, Jezu Krishtit mbeten paradigma e angazhimeve shoqërore, porse me theks të veçantë prototip të modelit  për ligjërimin artistik, duke krijuar e duke formësuar karakterin letrar të diskursit glorifikues:

“Hosana, o çlironjës, Mesi, Hosana!/ Shtroni udhën me lule, dafin’ e hurma,/ brohoritni trumbeta, timbane, zurna/ thirr e zbras o gurmas, hosana!” (Marshi i Krishtit); diskurs ky glorifikues, himnizues do të bëhet diskurs kritikues, elegjiak, kur krijohet karakteri i mohuesit të idealit (poezia Shën Pjetrit), tradhtarit, që përshkohet nga diskursi thumbues, një diskurs që në sistemin e figurave retorike, përmes një ironie të hollë shpërfaq gjendjen e autorit empirik karshi realitetit; te figura e Shën Pjetrit gjen arketipin e mohuesit të mikut. Noli e krijon diskursin përshkrues, diskursin elegjiak, diskursin kritikues, tipe këto që marrin një status autorial, së këndjemi diskursin autorial. Dihotomia (ambiguiteti) e shprehjes është tipike për poetikën e Nolit. Ajo i ruan shenjat biblike, por i ruan edhe shenjat autoriale. Projeksionet fiksionale, duke u ngjizur me referentin biblik, ngrisin literaritetin e ligjëratës poetike.

Në gjithë sistemin poetik të Fan Nolit, te përmbledhja “Albumi”, si dhe në dramën “Izraelit dhe Filistinjë” kemi predominancë absolute të diskursit biblik edhe në topikë, edhe në ligjërim e figuracion. Në poezinë e tij trajtat e diskursit biblik përthyhen e marrin karakter kombëtar, figurat biblike simbolizojnë njerëz të kohës së krijuesit, madje shpeshherë vetë autorin e vjershave të afishuar në mënyrë specifike e origjinale, për ta zgjeruar konotimin edhe në përmasa universale të shenjëzimit letrar. Me këtë sistem shkrimi, poezia e tij karakterizohet në gjithë poezinë shqipe për vlera dhe efekte të larta letrare.  Poezitë me diskurs biblik janë antologjike, si “Mojsiu në Mal”, “Marshi i Krishtit”, “Krishti me kamçikun”, “Shën Pjetri në Mangall”, “Marshi i Barabajt”, “Marshi i Kryqëzimit”, “Kryqëzimi”, “Anës së Babyllonisë”, të cilat si variante letrare e ndryshojnë statusin intencional; janë vargje autoriale, iu përgjigjen rrethanave të autorit, që si tekste dalin me derivime esenciale në formën e shkrimit, prandaj edhe të shtresimeve tematike, ligjërimeve dhe mesazheve që bartin. Figura e kontrastit në ide, në ligjërim është karakteristikë e veçantë e sistemit poetik (Anës së Babyllonisë). Përveç kësaj autori diskursit biblik i jep konotacione të fuqishme nacionale, shpërthime emocionale të ndërlidhura me dy shtresime: syzhetë bazë dhe shtresimi i ri, që ka karakter tashmë personal, të ndërlidhura me angazhimet e autorit në situata e momente të rëndësishme të nacionit, madje duke shenjuar sidomos zhgënjimin e tij, pësimet shpirtërore, që ndërlidhen funksionalisht me pësimet e Mojsiut, nga një anë dhe të Krishtit në anën tjetër. Së këndejmi semantika sforcohet. Duke u identifikuar me figurat biblike, sikundër Mojsiu e Jezu Krishti, ai shpreh situatat e tij jetësore që ndërlidhen me ngjarjet politike, të cilat korrespondojnë thellë me   ngjarjet biblike, sikundër është poezia “Mojsiu në Mal”, ku Noli personifikimin me këtë ngjarje dhe këtë figurë e shtron edhe në rrafshin e prijësit, por edhe në rrafshin e destinimit që vetëm ta shohë tokën e premtueme, por kurrë nuk do ta shkelë (ai këtu krijon një analogji me vetveten, që nga Amerika nuk mund ta shkelë Shqipërinë). Këtu Toka e Premtueme simbolizon Shqipërinë pas ngjarjeve të vitit 1924, të ëndërruar e të pashkeulur për autorin.

X. Diskursi letrar – relacionet me diskursin Biblik në letërsinë e Fishtës

Me formulimin diskursi letrar-relacionet, këtu shenjëzohen variantet e fundit të teksteve letrare të Fishtës, domethënë statusi letrar i autorit në shkrim, teksti letrar, në forma e zhanre të ndryshme, që shfaqen në stil shkrimi të shënjuara si letërsi. Kjo letërsi është krijuar në zhanre të ndryshme, pikëtakimet e të cilave ndërtojnë relacione me literaturë të ndryshme (biblik, orale, antike), e cila qoftë si kujtesë e dytë, sipas Bartit, qoftë si vetëdije për të krijuar diçka në formë të rikontekstualizuar, bëhet shënjues i letërsisë fishtiane. Ndërsa, paramodelet e shenjëzuara i kuptojmë si ndërlidhshmëni me variantin e afishuar si tekst letrar, apo diskurs letrar. Të funksionalizuara në një tip, tashmë të veçantë shkrimi, me destinacion të veçantë, këto bartje (transformime letrare, të letërsisë biblike) brenda letërsisë së Gjergj Fishtës, dalin me dallime të natyrshme nga paratekstet origjinale, gjithnjë duke kërkuar efekte estetike letrare të veçanta, të cilat dalin me shenjëzime në rrafshe të ndryshme, duke u theksuar sidomos bota autorit empirik. Fishta, duke qenë njeri religjioz, ka një lidhje të natyrshme shpirtërore me tekstet biblike, me dashuruesin e artit e popullit; vlerat e Biblës, vlera shumëdimensionale, i funksionalizon në trajtat e shkrimeve të tij, atëherë kur iu desh të shpërthejë shpirti i ekzaltuar krijues; karshi projeksioneve e botës imagjinative fiksionale i qëndron Bibla. Në këtë kontekst brenda letërsisë së Fishtës, gjejmë të huazuara motive të shumta, figura biblike, elemente stilistike, tregime, ngjarje, metafora, personazhe, të cilat të rikonteksutalizuara marrin konotime kohore, sidomos mveshje nacionale. Autori funksionalisht ndërlidh fe e atdhe. Modelin e ka biblik. Statusi letrar i teksteve të Fishtës del polivalent. Autori më i madh nacional që shkroi epin kombëtar “Lahuta e Malcisë“, brenda diskursit letrar, që karakterizohet me atë oral, ka një ndërlidhshmëri funksionale me shkrimin biblik. Sistemi poetik fishtian eksperiencën biblike e harmonizon edhe kur tallazet e shpirtit luftarak dalin në sipërfaqe. Diskursi biblik është i strukturuar në “Lahutën e Malcisë“, por i shtresuar në nëntekstin e diskursit oral. Shenjat interkomunikuese në mikrostruktura janë më se evidente, mbase një ndërlidhje interletrare shenjon numri 30 i këngëve. Pastaj kënga e Patër Gjonit, shënjon kulmin e dimensionit religjioz në tekst; shenjat inter/letrare me diskursin biblik. Mesazhi biblik për bariun e mirë, në personazhin e Patër Gjonit, bëhet paradigmë e projeksioneve për Atme e Fe, si personazh kryetipor që sublimon mesazhet biblike si reminishencë për projektimet fiksionale. Diskursi i ruan shenjat në rrafshin e projektuesit dhe të angazhuarit për grigjën, sipas parabazës biblike (kujtojmë porosinë e bariut të mirë të që kujdeset për dele, alegori kjo që funksionalizohet te proza e Pashkut, romani “OH”).

Relacionin interletrar mes diskursit biblik dhe produktit letrar e gjejmë në formë të artikuluar në formë eksplicite në tragjedinë “Juda Mukabe”, tragjedi kjo letrare, e cila  në titullin, në subjektin, madje edhe ne personazhet, na rrëfen një ngjarje e një tragjedi me subjekt biblik; tekst  letrar që funksionon në raport të pastër intertekstual me shkrimin biblik. Madje, ky tekst ka shenja të pastra të hipertekstit letrar. Derivimet e tekstit biblik nga paramodeli merr shenjëzime të reja. Semantika e mesazhi dalin brenda kontekstit shqiptar, ku veproi autori empirik. Në tragjedi, pas personazhit Juda Mukabe qëndron autori, i cili kundruall fatkeqësive dhe tragjedisë nacionale s’mund të bëjë tjetër pos ta anatemojë atë realitet. Shtresimet kuptimore marrin konotacione të fuqishme kombëtare, me personifikimin e heroit nacional liridashës  që del nga portreti i heroit të tekstit burimor, Juda Mukabe, një personazh (hero) i idealit të përsosmërisë për atdhe, hero ky i tradhtuar. Në dimensionet nacionale, Juda mbetet Fishta. Teksti i kësaj tragjedie është i shkruar në vargje, por i ruan raportet me diskursin biblik, edhe në sistemin e organizimit të lëndës, edhe të leksikut, edhe pse forma e shkrimit tashmë na paraqitet ndryshe, në vargje. Por, është karakteristikë prania e diskursit biblik me variante filozofike e kuptimore, stilistike, etike që e gjejmë në lirikën e Fishtës, kryesisht në ritregimet e një moraliteti të krishterë, të mbështetur në paratekstet biblike. Postulati Atme e Fe, projekt kulturor e letrar i Fishtës, këtu merr karakteristikat e diskursit biblik. Në këtë lirikë kemi përplot emra të bartur që në variantin e ri marrin edhe shenjëzime të reja semantike dhe stilistike. Arketipa letrare janë Jezu Krishti dhe Shën Mëria. Përmes tyre shtresohet ideja krijuese dhe nacionale e Fishtës, me këto lidhet edhe binomi i tij krejt i veçantë Atme e Fe. Anton Nikë Berisha thotë se në konceptin krijues poetik Fishta zbaton dhe shkrin konceptet kryesore të Shkrimit të Shenjtë. Kjo konkretizohet nëpërmjet Zotit, të dërguarit të tij në tokë Jezu Krishtit, pastaj Shën Mërisë”. Perceptimi, trajtimi i madhështisë së Perëndisë, i projektuar nga fiksionaliteti letrar i shëmbëllen një literariteti të lartë, ku mishërimi i figurave stilistike në vargje semantikisht të ngjeshura, merr ligjërim domethënës. Fishta i falet Zojës për shqiptarët, i këndon madhështisë hyjnore, iu këndon ndjesimeve të Nënës së Krishtit.

Në lirikën antologjike të Fishtës “Një lule vjeshte” shenjat e interkomunikimeve letrare janë në shkallë të gjerë. Ndaj, shenjat e diskursit biblik janë evidente, edhe pse diskursi personal është intencë e ligjëratës letrare, pra atëherë kur Fishta do t’i kthehet vetes (Kujtim. M Shala), ku shkruan ekzaltimet e ndjesimet më delikate, më personale. Lidhjet interletrare me Shkrimin e Shenjtë i veneron Aurel Plasari, i cili i cilëson si “vegime biblike a ungjillore“, pra teksti ruan shenja me psalmet, me figura e leksik të pasur biblik, për t’u ruajtur esencat në planin e strukturimit e të zhvillimit të idesë qenësore, e cila lidhet me vdekjen, përjetësinë, pra teksti e ruan filozofinë dhe doktrinën e krishterë mbi këtë fenomen. Shenjat, simbolet, figurat retorike vetëmsa e qartësojnë këtë. Edhe Kujtim Shala thotë se “struktura ligjërimore/ retorike e “Një lule vjeshte” si strukturë e saj përgjithësisht, mbështetet në pozicionin e atyshëm të inter/shenjave, të simboleve në rikualifikimet e domethënive. Tekstin në esencë e përcjellin shenjat e simbolet (leksiku): “Kryqi i dullijet, Engjlli i Zotit, N’preher t’Amshimit, faqe t’Zotit etj.”, me paramodel në diskursin biblik, filozofinë e intencën biblike, për të na ofruar një polivalencë të interpretimeve e kuptimeve, ngase funksionon në kontekstin e ligjëratës biblike, për t’u bërë paradigmë e ligjërimit personal. Diskursi elegjiak, lirik e i adhurimit (odesë) janë cilësime për këtë poet. Elemente të tipit të diskursit biblik, në nivel të makroligjëratës gjejmë në poetikën e satirës. Derivimi merr karakterin e diskursit grotesk:”O, i birë i Adamit” nis ligjërimin satirik Fishta te pjesa e dytë e tekstit “Anzat e Parnasit“, ligjërim që ruan intershenjën me diskursin biblik, referencën me poetikën biblike përgjatë gjithë krijimit e sistemit të shenjëzimit të idesë. Që të shfrytëzohet kjo materie letrare, përveç edukimit të poetit ka ndikuar në përmasa të mëdha gjendja e kombit në përgjithësi, kontestet sociokulturore.

Në kuadër të poetikës së letërsisë me elemente të diskursit biblik, Vinçenc Prennushi, del i veçantë si poetikë letrare, si diskurs letrar, si ndërlidhje funksionale me paramodelin e diskursit biblik, prej të cilit huazon e zhvendos emra, personazhe biblike, diskurs, ide morale e filozofike, që bëhen ide letrare. Ky autor shquhet me shembullin e përpunimit të vargut dhe vjershës, është një stilist i Shkollës Françeskane, siç do ta cilësonë Koliqi, që e pasuron me kodin e diskursin biblik, përmes një gjuhe subtile, siç del edhe te titulli i librit “Gjeth e Lule”. Pra, libri është i mbushur me gjethe e lule, lulet që i dedikohen dy prototipave Shën Mërisë dhe Jezu Krishtit. Gjuha e ëmbël, melodike është mveshje e fuqishme letrare e lirikës së Prenushit, një nxënës tipik i ideologemës nacionale në binomin e shenjë Atme e Fe, atribut i shkollës Françeskane.

Diskursi biblik na paraqitet edhe te Faik Konica, kritiku më i madh i kohës, erudit, sidomos në prozën estetike e eseistike. Kështu “Lutja për shkrimtarët” është ndërtuar në formë të hipertekstit të pastër, që funksionon mbi hipotekstin biblik, mbi lutjen e Besëlidhjes së Re, që Jezu Krishti ua mësoj apostujve, “Ati ynë“. Kjo lutje, në variantin e autorit empirik, shënjohet si lutje për shkrimtarët. Madje, këtu dallimet duken shumë të vogla, për të dalluar ku fillon teksti biblik, e ku ai i autorit të shenjuar. Teksti i Konicës:

“Ati ynë që je në qiell, jepna fuqinë ta mbajmë gojën të mbyllur kur s’kemi për të thënë gjë! Falna durimin të thellojmë një punë përpara se të shkruajmë mbi të! Frymëzona me një ndjenjë të mbrehtë të drejtësisë që të flasim jo vetëm në paanësi po edhe të sillemi ashtu! Shpëtona nga grackat e gramatikës, nga shtrembërimet e gjuhës dhe nga lajthitjet e shtypit. Ashtu Qoftë”. Ndërsa teksti biblik del kështu:

“Ati Ynë, që je në qill, U shenjtëroft Emri Yt, ardhtë mbretëria jote, si në qiell ashtu në tokë. Na  jep çdo ditë bukën e përditëshme. Na i falë mëkatet tona, sepse edhe ne i falim fajtorët tanë. E mos lejo të vijmë në tundim. Ashtu Qoftë”. Varianti i tekstit të autorit emprik, në nivel të idesë, në nivel të ligjërimit, në nivel të leksikut i ruan lidhjet me poetikën e diskursit biblik. Shenjat identifikuese vërehen në gjitha nivelet e shkrimit e të idesë. Jezu Krishti i mëson nxënësit (njerëzimin), Konica sugjeron, i mëson shkrimtarët.

Është karakteristike, ngase diskursi biblik në asnjë fazë nuk pushon së ekzistuari. Më tej, këtë paramodel letrar, diskursin biblik, në formë të fuqishme e të konsoliduar si vetëdije letrare e artistike, e shfrytëzon në prozën e tij Mitrush Kuteli, te novela “E madhe është gjëma  e mëkatit“, e cila që në titull na sugjeron një raport me shkrimin (diskursin) e filozofinë biblike. Sa është e madhe gjëma e mëkatit, po aq është e madhe falja e dashurisë biblike, e cila del nga porosia e Shkrimit Shenjtë, nga mesazhi i Jezu Krishtit. Në të gjitha nivelet e ndërtimit letrar ky tekst funksionon në raport të fuqishëm intertekstual me shkrimin biblik, kryesisht  me “Këngën e Këngëve”, pastaj “Psalmet“. Madje, këtu e kemi të kënduar në variant letrar, në formë të dialogëve “Këngën e Këngëve” biblike, këtë himn të bukur të dashurisë së pastër, që në variantin letrar kryekëput është ligjërim biblik. Ky tekst letrar, siç thekson Kujtim M. Shala, njeh kodin ligjërimor biblik në hapësirë të madhe, nga sistemi formulues i tekstit, tek ai formulativ, që mbithekson moralin biblik, moral që predikohet përmes faljes së krishterë.

Diskursi biblik zhvillohet nëpër të gjitha gjinitë letrare. Te dramatika e Ethem Haxhiademit, tragjedia “Abeli”, kemi prezent tipin e diskursit biblik, që na paraqitet në tragjedinë e shkruar në vargje. Lënda është transformuar nga Libri i parë biblik mbi krijimin. Në kontekstin e poetikës së tragjedisë, teksti letrar i ruan shenjat e neoklasicizmit. Kjo tragjedi shfrytëzon lëndën e zanafillës biblike, gjegjësisht konfliktin e parë njerëzor që sjell gjakmarrjen, te tragjedia“Abeli“, ngjarja është tragjike, së këndejmi edhe diskursi – tragjik. Sikundër në paratekstin biblik, në këtë tragjedi personazhet janë në raporte familjare. Ndërkaq, poenta e fabulës përqendrohet te dy vëllezërit, respektivisht te vrasja e Abelit nga Kaini. Që në titull autori na sugjeron një anim në anën e viktimës, duke e gjykuar rëndë aktin e Kainit. Madje, lexuesi e kupton që në fillim se vrasja është si domsodoshmëri letrare, e pranuar nga empiria e dramës, e diskursit biblik, referenca e së cilës në tekstin letrar e shpërfaq gjendjen e autorit empirik karshi situatës së nacionit me një intencë ideore, spastrimin (katarsisin, këtë koncept të lashtë për letërsinë) e bashkëkombësve nga kjo e keqe.

XI. Transformimi i diskursit biblik në letërsinë  bashkëkohore

Letërsia shqipe (bashkëkohore), emërtim që pretendon ta përmbledhë korpusin letrar pas LDB-së e deri më sot, e ka ruajtur kontinuitetin e ndërlidhjeve funksionale me paramodelin e Shkrimit të Shenjtë Biblik, vazhdimësi e krijuar nga klasikët e vjetër, e pasuruar nëpër kohë e zhvillimi letrare, e fuqizuar me derivime të mëdha dhe shqiptime të veçanta brenda letërsisë shqipe bashkëkohore, tashmë si përvojë letrare. Në këtë kontekst, kjo kulturë shkrimi shënjohet si fondament letrar. Edhe pse rrethanat ishin më të pafavorshme, lidhja me këtë kulturë letrare u sforcua. Ajo na paraqitet me përimtësime implicite në letërsi, brenda një sistemi letrar më të avancuar, brenda një kulture letrare më të përparuar. Diskursi biblik në këtë periudhë shkrimi e komunikimi është bëra paradigmë letrare, referencë e këndimit, e rrëfimit artistik, për t’u konsoliduar përfundimisht si shkollë letrare. Në këtë prodhim letrar autorët: A. Pashku, Z. Rrahmani, poezi të shumta të A. Shkrelit, A. Pipës, I. Kadaresë, A. Podrimjës, F. Gungës, Z. Zorbës, S. Hamitit, M. Ramadanit, V. Zhitit, T. Dërvishit, R. Musliut, I. Ahmetit, B. Çapriqit, S. Bashotës, krijohen në raporte të fuqishme shkrimi e krijimi me diskursin biblik, për të vazhduar jetën në mënyrë implicite tek autorët që janë në proces të krijimit Xh. Bajraj, P. Buzhala, L. Lleshnanku, A. Berishaj, K. Rramani, S. Gjergji, K. Shala, A. Gojçaj, Xh. Beqiri, H. Matoshi, P. Kola, etj.)

Tashmë, kur vetëdija për letërsinë është ngritur, modelimi i këtij tipi intereferencial e interletrar ndryshon. Shenjat e diskursi letrar, por edhe kulturor, shfaqen në mënyrë më implicite, duke shndërruar emra, ngjarje, subjekte etj., mënyrë kjo që ua ka mundësuar krijuesve t’i shprehin  ndijimet, si dhe t’u ikun “rreziqeve” nga shabllonet letrare, që vuri në jetë diskursi ideologjik.

Autorë reprezantivë të kësaj periudhe letrare manifestojnë brendapërbrenda veprës së tyre letrare këtë tip shkrimi që transformohet esencialisht, për ta karakterizuar simbolika e tekstit, shfaqja alegorike, diskursi alegorik e ironik, polisemantika si në ndërtimin figurativ estetik, ashtu në mesazhin letrar që përcjell. Situatat e vështira ekzistenciale ndërlidhen me ngjarje biblike, për të nxjerrë mesazhe filozofike që transmetojnë dhe shprehin një revoltë karshi realitetit. Modelin e këtij shembulli e gjejmë te romani “Oh” i A. Pashkut.

Ismajl Kadare, në sistemin e shkrimit letrar, lëndën biblike e ngjiz në prozë e poezi. Vargjet e poezive “Krishtlindje në Neë York”(1998), janë variante të këngëtimit e ngazëllimit që sjell lindja e Krishtit në globin mbarë, si dhe lutjet që drejtohen. Entuziazmi që sjell kjo lindje mbush shpirtin e artistit dhe poeti disi kërkon: “Në Kartat tona të kreditit kërkojmë plagët e Krishtit”, plagë që simbolizon me ato të atdheut. Autori empirik, duke ruajtur retorikën biblikë në planin ideor, kërkon prej Birit të Zotit një orientim e drejtim për fatet tona. Sistemi poetik i intershenjave biblike paraqitet edhe te poezia “Në Kishë”.

Diskursi biblik, karshi atij autorial, shpërthen në nivele metafizike; autorët kërkojnë mëshirën e dashurinë e Perëndisë, kërkojnë një lutje për harmoni e mirëqenie, mbase edhe për sfidat personale, siç del në poezinë “Lutje” të Arshi Pipës, ku ligjërata me diskurs biblik është edhe në nivel tematik, edhe diskursiv: “Kërkoj prej Teje/ Zot, një vdekje të butë, ndërsa në poezinë “Për shenjtën dhimbë të nanës”, siç vëren A. N. Berisha, poeti përnjëson vdekjen dhe martirizimin e tij me atë të Krishtit, teksa veten e sheh në detyrën e Shën Mërisë së përvujtun. Një lidhje e shëmbëllyeshme me autorin empirik në kapërcylljet e kohëve.

Këtë paramodel shkrimi e krijimi e gjejmë në forma eksplicite te shkrimtari Zejnullah Rrahmani, në romanin “Sheshi Unazës” (1978), që si tekst funksionon në raporte të pastra intertekstuale me shkrimin biblik, duke e shfrytëzuar diskursin biblik. Rrahmani në tekst inkorporon madje edhe tekste komplete të Biblës, veçanërisht të Besëlidhjes së Re, duke theksuar veçmas dialogun e Krishtit me dishepullin e tij, Pjetrin. Teksti i Z. Rrahmanit:

“… Unë, të them haptas, që këtu kalova keq dhe deri sa po rri, e po bisedoj me ju, vazhdimisht më sillen ndërmend fjalët që Krishti i tha Shën Pjetrit… dhe Shën Pjetri i qe përgjigjur: “Ti je Krisht, i Biri i Zotit. Qofsh i bekuar, o biri i Jonit, sepse ty nuk ta shpalli mishi e gjaku po Ati Im qiellor. E unë ty po të them: ti je Pjetër themel, dhe në këtë themel do ta ndërtojë Kishën time dhe dyert e ferrit nuk do ta thejnë. Ty do t’i jap çelësat e Mbretërisë Qiellore e çka të lidhësh në tokë, i lidhur do të jetë edhe në qiell, e çka të zgjidhësh në tokë do të jetë i zgjedhur edhe në qiell”( Seshi i Unazës, fq. 20-21)

Ky raport i ngushtë, pothuajse analog si model dhe filozofi krijuese e përcjell gjithë rrëfimin e romanit.  Referenca me diskursin biblik është eksplicite. Teksti ka analogji në diskurs dhe në kodin tematik që lidhet e fuqizon idenë e qëndresës nacionale, qëndresë kjo e gurëzuar sikurse Shkëmbi i figurshëm biblik i Pjetrit.

Teoria letrare bashkëkohore (intertekstualiteti) e mohon origjinalitetin në art e në letërsi. Linda Haçion, një ndër përfaqësuesit e kritikës postmoderne, thotë: “Vepra letrare nuk mund të konsiderohet origjinale; pra edhe nëse është origjinale, ajo megjithatë nuk mund të ketë kurrfarë ndikimi për lexuesin e vet. Çdo tekst kuptimin dhe signifikativitetin e merr vetëm si pjesë e diskurseve të mëparshme“. Së këndejmi, te autorët tanë, duke e njohur si referencë, diskursi biblik vazhdon të jetë shkollë letrare në rrjedhat e tashmë letrare, në letërsinë që është në proces të krijimit që paraqitet si vlerë e përhershme letrare. Në këtë këndvështrim, mbetet intresante poetika e Visar Zhitit, në nivel të diskursit letrar, ku shtresohet paramodeli biblik për të krijuar një relacion me kohën e rrethanat. Retorika poetike në poezitë: “Mali i Shenjtë”, “Shëmbëlltyra e krijuesit  (Mojsiu i Mikelangjelos dhe zingjirët e Shën Pjetrit në një kishë në Romë)”, derivojnë trajtat biblike; autori shenjon malin e shenjtë me mallin që ka për Atdheun, për t’u bërë shëmbëlltyrë e krijuesit të vet. E rëndësishme është edhe poetika e Luljeta Lleshanakut,“Këmbana e së dielës”(1994), poezia “Barka e Moçme e Noes”, bëhet intencë e ligjërimit letrar, për të ndërfutur në vargje citate biblike, karakteristikë e transtekstualitetit poetik: “… Çfarë mbetet pa thënë midis nesh/ Fjala” në fillim ishte Fjala e Fjala ishte në Hyjin e Fjala ishte Hyu”/ E si artist i pakënaqur me veprën…” ligjëron poetja. Ligjërimi njeh frymën biblike në tekst, për t’u shpërnderuar në idetë letrare. Këto vargje të Ungjillit të Gjonit e shënjojnë intencionalitetin poetik, të verbit të fjalës e të ligjërimit. Më tej, poetika e ruan ligjërimin biblik në idenë, në perceptimin e fenomenit artistik të formësimit të artit letrar e krijuesit si shpirt.

Më i veçantë si poetikë shkrimi paraqitet në prozën e Kujtim Rrahmanit, “Secili citonte Biblën”(1994 ). Në këtë vepër autori empirik karshi realitetit të vrazhdë, shkon në esenca për të krijuar filozofinë e idesë së shkrimit të Biblës personale, e cila krijohet me parabazë të fuqishme biblike. Duke shkruar biblën personale, autori arketipave letrare u jep ngjyrime kohore. Topika që lidhet me një gjendje, e shënjon Kosovën e autorit nën qiellin e flakur, katrahurat; e gjitha në kërkim të një zanafille të humbur, identitetit nacional! Bibla personale, intencë e kërkimit artistik, zhbirohet edhe atëherë kur paraqitet empiriku nën qiellin e dhunuar nga barbaria serbe. Metaforë për artistin nëpër kohë. Strategjia e tekstit, vizioni, është bota personale në tekst. Referencialiteti bëhet paradigmë, prototip i tipologjizmit. Diskursi, ashtu sikurse e thekson autori, ndërkall format e zhanret letrare, diskursin epik, lirik e dramatik. Këto bëhen nëpër faza të zhvillimit të tekstit. Fundament mbetet paradigma e kërkimit biblik si filozofi për jetën, për artin e empirinë. Autori empirik i trupëzon copëzat e kulturave, diskurseve, si vetëdije letrare për fiksionalitetin imagjinativ, duke dëshmuar se origjinaliteti në shkrimin letrar qëndron pikërisht në rikontekstualizimin e diskurseve të mëparshme, qoftë si dije letrare, qoftë si vetëdije për shenjat qëllimore.

Në këtë kontekst, poezia e Anton Berishajt “Lule mëngjesi” (1985), shënjon moment të ri letrar, si kodifikim i një poetike në procedurat e strukturimit, ashtu edhe si sistemim shënjues figurativ. Poetika interkomunikon me paramodele shkrimesh, diskurse të mëhershme, veçanërisht me diskursin biblik, madje në ligjërimin për dashurinë, metafora e dashur shtresohet nëpër gjithë poetikën e poezisë. Shfaqja e karakterit të tipit të diskursit biblik mbitheksohet sidomos te libri “Këngë e Këngëve” (libri i fundit), statusi i të cilit na shpie në ndërfutje intertekstuale e interdiskursive me paramodelin biblik të Këngëve të Këngëve. Në Shkrimin Shenjtë ato janë këngë të dashurisë, ndërkaq kjo këngë në vargun e Berishajt do të bëhet këngë e dhembjes. Porse, kjo kënga e dhembjes pasurohet si këngë e lumturisë, e dashurisë, e harmonisë, në librin e nëntë që titullohet “Këngët”, ku na rikujtohen këngët e mëdha të dashurisë biblike. Ekzaltimi shpirtëror, përmes një diskursi brilant letrar, si dhe figurat retorike, i bëjnë këto krijime të jashtëzakonshme. Këto janë shtatë këngë antologjike, që kanë një ndërlidhshmëri funksionale me simbolikën e numrit shtatë të Krijimit Biblik.

Vepra “Qengji i harruar natën në mal” (2003) e Anton Gojçajt, përmes titullit sinjifikativ, shenjë autoriale, na fut në idetë e mesazhet; një metaforë që implikon e njeh intertekstin, në raport me Shkrimin e Shenjtë, që në rikontekstualizimin letrar merr parashenja autoriale, që shfaqin harrimin, së këndejmi nevojën për të kërkuar, titull që mund të lexohet si gjendje e autorit model karshi situatave më se tragjike të kohës së shkrimit të autorit, i cili mund të jetë në fund të fundit një “qengj” i harruar në mal, por që botën e tij shumë të bujshme e ushqen me artin e tij, edhe pse i pakuptuar, siç mund të dalë në tregimin e fundit “Një pikëpyetje e padëshiruar në gjithësi”. Të shtatë tregimet e kësaj përmbledhjeje na ravijëzojnë një botë të pasur idesh, ndjesish, pamjesh e imazhesh, që ndërkomunikojnë me dy lloj eksperiencash të autorit empirik karshi letërsisë: eksperiencat e jashtme që venerohen nga leximi e njohja e mistereve të arit letrar; eksperiencave të brendshme, që shtresojnë dy momente të theksuara letrare, në njërën anë kulturën e moçme nacionale, e në anën tjetër diskursin biblik, si vepër kapitale e letërsisë së përbotshme, që na paraqitet si vlerë e përhershme, shumëdimensionale, universale, prej së cilës mund të dalin vepra, që më së miri i sublimojnë ligjësitë e artit letrar.
Në këto proza, diskursi biblik na fut në esencat e shenjave autoriale, ku shfaqet gjithëprania në formë paradigme e teksti “Në fillim ishte dashuria”, që ka paramdodel paradigmën e njohur të Gjonit Ungjilltar, “Në fillim ishte fjala”. Te autori empirik, fjala është dashuri, mbase një metaforë tejet intresante, për të cilën duhet të meditohet!

Në një variant tjetër, në formë shumë implicite, diskursin biblik e venerojmë në poezinë e Kujtim M. Shalës. Në librin e fundit “Sagë”(2004) sistemi figurativ “zbulesë”, “testament”, “dashuri”, shenjëzon variante të këndimit biblik, metafora krijuese që shënjojnë sistemin e veçantë të këngëtimit artistik për shpirtin e lirikut gjatë shpërthimit të ekzaltimeve shpirtërore, që njohin këngët për dashurinë, diskurset e mëhershme, që enden nëpër krijimet poetike. Ndërsa, në poezinë e Xhavit Beqirit shohim tendencat për një tip shkrimi, i cili insiston që ndjesimet personale të marrin konotimin e një universaliteti; të një universaliteti të shkrimit artistik, që lidhet pashmangshëm me personalen, për t’u bërë kjo shfaqje subtile përmes shenjave interdiskursive. Në këtë kontekst, libri me poezi “Shën Vjeshta”(2002) në titull na sugjeron një paradigmë, leximin e vargjeve, të shenjave që bëhen parashenja për interpretimin e saj nëpërmjet intertekstit e trajtave ligjërimore biblike. Shën Vjeshta, trajtë biblike, një rastësi apo parashenjë qëllimorë letrare e artistike, parashenjë që ndërlidhet me ligjërimin biblik, zhvillohet si tip ligjërimi në ciklin “Shtatë ditë mbi botë”, në të cilin ndiqet  shëmbëlltyra e krijuesit sipas lëndës së zanafillës biblike.

Një lidhje interletrare, duke e shtresuar lëndën nga dy besëlidhjet në nivel të temave e të motiveve, por edhe të diskursit e ruan poezia e Sarë Gjergjit, në tri përmbledhjet me poezi. Poetika e tij, me një analogji me atë të Nolit është ndërtuar kryekreje mbi arketipe, topikë e ngjarje biblike, sidomos te libri “Golgotë“(1994) që në titull njeh diskursin biblik, topikën e zhvendosur në Kosovën e autorit empirik. Shenjëzimi i lidhjes Kosovë/ Golgotë është dramatik, ngase golgota ende bart kryqin me farmak, e Kosova ende gozhdohet. Topika është ruajtur në nivel semantik. Më tej, në nivel të diskursit shpërnderohet në gjithë poezinë. Si e këtillë kjo poezi ka një analogji me poezinë e Nolit.

XI. Raportet interletrare mes “Oh”-ut të Anton Pashkut dhe diskursit biblik

Modernisti e stilisti më i madh shqiptar, prozatori Anton Pashku, romanin brilant “Oh”(1971), e konstrukton në nivel të mikrostrukturave e mitemave mbi diskursin biblik, i cili në relacion me atë oral shpërnderohet në sipërfaqen e tekstit, krijon e strukturon modelin e diskursit letrar modern, që karakterizohet për një stil të jashtëzakonshëm rrëfimi. Mbase, pa një qasje ndërkomunikuese me këtë shkrim, ky roman do të mbetej shumë i errtë për lexuesit e interpretuesit e letërsisë së Antonit. Mitemat biblike, numri 3, numri 12 shënjojnë një variant të diskursit biblik. Shembuj të pranisë së shkrimit biblik, në nivel të ideve, leksikut, sintaksës, stilit, kemi në gjithë romanin “Oh”. Në planin e dialogimit, të ndërtimit të personazheve, lidhja në mes Asaj dhe Atij, shënjon lidhjen biblike në mes Adamit dhe Evës, që lidhet me krijimin e tokës, njeriut, për t’u shënjuar në roman, si relacion i krijimit të një bote artistike. Ideja e trajtimit të humbjes së identitetit, zbritja në Ilirinë e lashtë, pastaj ideja për “larje” (kujtojmë tekstin fillues e përfundues në WC) të mëkateve si semantikë, koincidon me intencën e shkrimit biblik, për domosdonë e “larjes” së mëkateve, filozofia e të cilit e ka burimin në mësimin e krishterë biblik. E keqja nacionale shtresohet si e keqe universale. Aty autori i jep një simbolikë shprehëse, duke e shndërruar personazhin e deles së humbur (kujtojmë shembullin e deles së humbur të Jezu Krishtit dhe bariun që duhet ta kërkojë atë). Nëse e aplikojmë teorinë e Frajit për teorinë kryetipore, alegoria e figurshme na thotë se si delja-qengji (Jezu Krishti), është bariu i mirë, i flijuar për delen e humbur; të mirën universale, që mishërohet përmes personazhit të plakut (autorit empirik) në kapërcylljet letrare e ekzistenciale. Këtë diskurs e funksionalizon në raporte kontekstuale, për të na e dhënë modelin e diskursit modern, dialogu:

” A ke plak ti shumë dele”

” unë e di se i kam njëqin, por sa herë i njehi më dalin nëndhetenadë. Gjithmonë më mungon një dele”( “Oh”)

E, çfarë i mbetet personazhit, empiria na tregon se ai duhet ta kërkojë delen e humbur, ngase është bari i mirë i tyre, sipas kryebariut, teoria kryetipre e të cilit shihet në kontekstin e Jezu Krishtit sipas Frajit. Ai aplikon misionin e bariut biblik, ngase bariu i mirë i lë nëntëdhjetë e nëntë dele për ta kërkuar të humburën. Retorika e diskursit të mëhershëm si sistem shenjash e shënjimesh krijon situata dramatike narratoriale të kërkimit. Intenca është figurative. Pastaj, një dimension interesant me funksion të theksuar stilistik, që bartet nga ligjërimi biblik, paraqesin lidhëzat “dhe“, “e“, funksioni i të cilave del specifik, ngase në gjithë romanin kanë rol stilistik e ritmik, të gradacionit, për ta sforcuar tekstin me një ngarkesë të veçantë stilistike, semantike e ritmike. Pastaj shndërron dyzet ditët e vërshimeve në Besëlidhjen e vjetër: “As kur bie shi katërdhjetë ditë e katërdhjetë net.”(“Oh”). Duke i analizuar variantet e interpretimit të romanit “Oh” të Pashkut, Kujtim M. Shala diskursin me strukturë reportazhi që shfaqet nëpër tekstin letrare e sheh si variant te tregimit të Kristoforidhit, për ta konceptuar më tej këtë si “shkollë kristofordhiane e diskursit“, variantin e të cilit Shala e ndërlidh me diskursin profetik probliblik, i cili shpërnderohet në nivel të kodit tematik, ideve. Në nivel të simbolikës, retorikës së zhanrit, në mikrostrukturë paraqiten përplot simbole domethënëse, sinjifikative biblike, siç janë: “çekani i cili rreh hekurin, jehu i tij, mburojat, parazmorja, përkrenarja, çerdhja e diellit”, figura këto, që lujanë një rol aktiv në konstruktimin e romanit, me prejardhje biblike. Romani “Oh’ është i ndërtuar nga diskursi alegorik, që shkon ka tipi i semantikës së diskursit biblik. Duke u ndërtuar tema nacionale, qoftë e identitetit të humbur, qoftë e vizionit për ardhmërinë nacionale, madje edhe kur dëshirohet të stigmatizohet utopia ideologjike e kohës, trajtat e retorikës figurative marrin konotime të shenjëzuara përmes inter/shenjave biblike.

  

II. Përfundim

Në këtë punim bëmë një sprovë ta paraqesim në forma të ndryshme praninë e diskursit biblik në letërsinë shqipe, duke e përcjellë nëpër periudhat letrare, njëkohësisht për ta ilustruar me disa autorë reprezentativë. Jemi më se të vetëdijshëm se jashtë punimit kanë mbetur autorë, vepra pa u përfshirë. Intencë mbetet hulumtimi i këtij tipi shkrimi në letërsinë shqipe, rrëshqitjet e tekstit në nivele të ndryshme, nga subjektet, kultura e shkrimit, idetë, leksiku, strukturat nga datimet më të hershme të letërsisë shqipe, deri te letërsia në proces të krijimit. Intencë e kësaj sprove kërkimore teroike-letrare, është argumentimi i faktit se diskursi biblik (Bibla) është shkollë fundamentale në gjithë literaturën shqipe.

      

 (Referencat u hoqën nga autori. Ndalohet publikimi i këtij teksti pa pëlqimin e autorit.)

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Log Out / Ndryshoje )

Figurë Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Log Out / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Log Out / Ndryshoje )

Google+ photo

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Log Out / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

%d bloggers like this: